مقدمه

        مصرف هزاران تن انواع مواد شیمیایی صنعتی  در حوزه کشاورزی تحت عناوین کودهای شیمیایی و آفت کش ها شرایط مخاطره آمیزی را برای جامعه فراهم می آورد که آثار باقیمانده سموم و مواد شیمیایی و تهدید سلامت جامعه مصرف کننده، تهدید سلامت کشاورز در اثر تماس با انواع سموم شیمیایی، بروز مسمومیت های تصادفی در اثر مصرف ظروف سموم به عنوان مواد غذایی و آشامیدنی ار آن جمله اند.  بحران های ناشی از مصرف بی رویه نهاده‌های شیمیایی، در دهه‌های اخیر، مسایل و مخاطرات فراوانی را همراه داشته‌است. در دنیا هر ساله علیرغم مصرف سموم و مواد شیمیایی در کشاورزی نه تنها خسارت‌ها کمتر نشده بلكه سطوح آلودگی افزایش یافته و فرآيند تولید با مشكل روبرو شده‌است. در یک دوره چهل ساله میزان مصرف مواد شیمیایی در دنیا به ده برابر و میزان کاهش محصول ناشی از خسارت آفات به دو برابر افزایش یافته‌است. علاوه بر مسائل و بحران‌هائي نظير ظهور آفات و امراض جديد، مقاوم شدن بیش از ششصد گونه آفات، بیماری و علف هرز، مسموميت‌ها، تخریب و فرسایش های شیمیایی شدید خاک، تهدید سلامت انسان، بروز بیماری‌های پوستی، سرطان‌ها، مسموميت‌های منجر به مرگ، بیماری‌های مزمن، تخریب محیط زیست و کشت بوم‌های طبیعی، بر هم خوردن تعادل‌های طبیعی، كميت توليد نیز با بحران مواجه نموده‌است این شرایط نشان مي‌دهد که بر خلاف برنامه‌های که نشان از امنیت تولید بعد از ورود مواد و تكنولوژي به کشاورزی داشت، اصلی ترین هدف آن یعنی تولید کافی غذا نیز به علت مخاطرا ت ناشی از مصرف بی رویه مواد شیمیایی به خطر افتاده و این در کنار اهمیت سلامت غذا و محیط زیست که همواره با تهدیدهای جدی روبرو بوده باعث شده که در دهه‌های اخیر سلامت محصولات کشاورزی و فرآيند کشاورزی ارگانیک به صورت پروتکل‌ها و قرارد‌های بین الملی مورد توجه قرار گرفته است. دربرابر توسعه کشاورزی ارگانیک چالش های فراوانی وجود دارد . مهمترین مانع  در  این میان ،   جبهه جدیدی متشكل از حامیان کشاورزی مدرن قرار دارند که راه رسیدن به کشاورزی پایدار و فرار از مواد شیمیایی در کشاورزی را استفاده از گیاهان تراريخته (GMO) ، هورمون های رشد،  آنتي‌بيوتيك‌های خوراکی دام، اشعه دادن و پرتو افکني و مواد شيميايي سنتز شده و... می دانند که البته اکثر حامیان این تفکر را همان شرکت‌های بزرگ تجاری فعال در سموم شیمیایی تشكيل مي‌دهند. بسیاری از حامیان تولیدات کشاورزی مدرن اظهار نموده‌اند که اگر کشور‌ها روش تولید ارگانیک را در تولید محصولات کشاورزی انتخاب کنند جهان از قحطی خواهد مرد. آنها در مقالات علمی و از طریق رسانه‌های مختلف عنوان مي‌كنند که کشاورزی ارگانیک پايدار نيست و تولیدات آن به مراتب از کشاورزی مدرن پایین‌تر است. آنها از این طریق فشار را برای کار برد محصولات تراريخته، هورمون های رشد، آنتي‌بيوتيك‌های خوراکی دام، اشعه دادن و پرتو افکني و مواد شيميايي سنتز شده را افزایش داده و کاربردآن را به جای استفاده از مواد شیمیایی که مخاطرات آن را پذیرفته‌اند، توجیه می نمايند. این اظهار نظر‌ها و تبلیغات در کنار اظهار نظرهای برخی از کار شناسان و سیاستگزاران در خصوص چالش‌ها و مشكلات مربوط به کشاورزی ارگانیک باعث شده که دستیابی به آن سخت و یا غیر ممکن تصور شود. به هر حال ، برای ورود به سیستم کشاورزی ارگانیک مجموعه‌ای از چالش‌ها به عنوان موانع توسعه کشاورزی ارگانیک مطرح مي‌شود که شناخت و تحلیل این چالش‌ها در تدوین برنامه‌های عملیاتی کشاورزی ارگانیک در کشور ضروری مي‌باشد.

2-مرور ادبیات توسعه کشاورزی ارگانیک در دنیا

     عواملی که منجر به ظهور کشاورزی ارگانیک، بيولوژيك و اکولوژیک و بالاخره جنبش کشاورزی تجدید شونده شد. به « انتشارات آلبرت هووارد» بر می گردد. کشاورزی تلفیقی، غیر متمرکز و عاری از مواد شیمیایی، بوسیله « نورث برن» در سال 1940 مطرح گردید ؛ وی اولین کسی بود که کلمه ارگانیک را بکار برد و بدین ترتیب فلسفه و روش مربوطه را معرفی کرد. در این دهه مطالب زیادی در این مورد به رشته تحریر درآمد. « فالکنر» تراژدی بیولوژیکی و انسانی ناشی از تکنولوژی نامطلوب را تشریح کرد.در اواخر دهه 1940 و اوایل دهه 1950 منابع علمی متعددی در رابطه با کشاورزی ارگانیک به چاپ رسید. « لوئیس برم فیلد» نیز در توسعه کشاورزی ارگانیک که در آن انسان، گیاه و دام در یک سیستم زنده با هم در ارتباط هستند، سهیم بود. وی دریافت که مهارت یک کشاورز خوب، گواهی است بر اینکه هر کس نمی تواند کشاورز باشد. محققین دیگر نیز در رایطه با صدمه به محیط و تخریب منابع که ناشی از روش های جدید زراعت است، بحث کرده اند. آنها مکررا از روش « جامع نگری » در کشاورزی حمایت کرده اند. تا سالهای آخر دهه 1950 تکنولوژی های صنعتی به صورت فزاینده ای تکامل یافت ؛ از جمله تخصصی شدن کشت گیاهان زراعی در مزارع و قابلیت دسترسی زیاد به کودها و آفت کش ها زیاد شد؛ کمبود نیروی کار با تراکتور مرتفع گردید؛ امکانات مالی برای سرمایه گذاری به آسانی در دسترس بود، با این همه مشکلات اساسی در این دوره مازاد تولیدات کشاورزی بود. در این دوره زراعت با هوموس، کنترل مکانیکی علفهای هرز و نیاز به کارگر زیاد در بخش کشاورزی، همگی به بوته فراموشی سپرده شدند ؛ کشاورزی به صورت یک تجارت در آمد و همانند دیگر صنایع از کارآرایی بالایی برخوردار گردید. همچنین به حفاظت خاک که تنها موردی بود که از دهه های گذشته مطرح بود. در این دوره توجه بیشتری شد و منابع زیادتری به این کار اختصاص داده شد.

        در همین راستا یازدهمین کنفرانس خوار و بار جهانی کشاورزی و بیست و نهمین اجلاس سازمان بهداشت جهانی آغاز تفکر مشترک بین المللی در خصوص تمرکز این دو سازمان بین المللی بر مبحث بسیار مهم و حیاتی سلامت غذایی بشر بوده است که در این ارتباط رم مرکز کشور ایتالیا در سال 1963 میلادی شاهد تصمیم بسیار تاثیر گذار در زمینه سلامت جامعه بشری بود. در این همگرایی اندیشه ، مواردی از قبیل مصرف سموم شیمیایی و میزان باقیمانده آنها در فر آورده های کشاورزی، مواد افزودنی به مواد غذایی، داروها و هورمون های رشد گیاهی و جانوری و آلاینده های شیمیایی باقیمانده از عناصر سنگین مورد تاکید قرار داشته است و تاکید شد  که  سیستم های کشاورزی باید نیازهای انسان امروزی و آنچه را که در یک دهه یا حتی یک قرن بعد نیاز دارد، فراهم کند و بدین ترتیب کشاورزی پایدار از اهدافی است که باید هر چه سریعتر به آن دست یافت.  تولید و عرصه مواد غذایی از ارکان اصلی امنیت غذایی بشمار می رود لکن حقوق مربوط به غذا دارای ابعاد و پیچیدگی های بیشتری است به گونه ای که یکی از حقوق مورد اشاره در منشور حقوق بشر و دیگر اسناد بین المللی مرتبط حق دسترسی به زندگی مناسب از جمله غذای سالم و کافی است.

    بررسی  در 20 کشور جهان و در دو میلیون نفر که بر ر وی  000 405 هکتاردر حال فعالیت در کشاورزی ارگانیک هستند   نشان می دهد که بر خلاف دید گاههای فوق به طور حتم  کشاورزی ارگانیک  با تکنیک ساده در حال افزایش محصول در بیشتر نقاط جهان می باشد که تا بالای 80 درصد با موفقیت همراه بوده است. ( New Scientist/2001) و این موضوعی است که نمی توان آنرا به یک مورد ناچیز نسبت داد و یا از آن براحتی چشم پوشید موضوع قابل توجه این است  که این فرایند در 5-10 سال گذشته و در مناطق دور دست و فقیر از نظر منابع طبیعی اتفاق افتاده است(J.Pretty). درجنوب برزیل نیز 22300کشاورزبا استفاده از کود سبزو پوشش گیاهی از خانواده بقولات و تلفیق دامها در چرخه تولید مقدار محصول ذرت تولیدی را دو برابر نموده و گندم تولیدی را به 4تا5 تن در هکتار افزایش دادند (Pretty).درگواتمالا و هندوراس 4500کشاورز با استفاده از فن آوری جایگزینی مقدار ذرت تولید شان را به سه برابر افزایش دادندو تنوع محصولات را در مزارع خود زیاد کردند و باعث رشد اقتصادی و بازگشت مهاجرین به روستاهایشان شدند.

2000کشاورز در کنیا از برنامه های کشاورزی پایدار بهره می برند و توانسته اند مفدار ذرت تولیدی خود را به  5/2تا5/3تن در هکتار افزایش داده و تولید سبزیجات را در طول دوره خشکی پایدار و بهبود بخشند.1000کشاورز خرده مالک در مکزیک با روش کشاورزی ارگانیک قهوه تولید می کنند که میزان تولید خودرا با این روش 5/1 برابر افزایش داده اند.یک میلیون کشاورز برنجکار در کشورهای  جنوب شرقی اسیا سیستم کشاورزی خود را  به کشاورزی ارگانیک تغییر داده اند. در این روش کشاورزان با استفاده از روش های جایگزین  ضمن کنترل افات   و عدم استفاده از مواد شیمیایی میزان محصول خود را 10 درصد افزایش داده اند (Parrott).در ایالت مادیا پرادش هندوستان میانگین تولید پنبه  تا بیست در صد  در کشاورزی ارگانیک افزایش داشته است.درماداگاسکار با روش کشاورزی ارگانیک میزان تولید محصول برنج از 2تا3 تن به 6 تا 8 تا 10 تن افزایش پیدا کرده است.در کشور اتیوپی که همیشه با کلمه قحطی همراه بوده است اخیرا با عملیاتی کردن کشاورزی پایدار با استفاده از مواد طبیعی به خصوص جایگزین کرده کمپوست در مزارع لم یزرع به تولید بالاتری از تولید حتی در مقایسه با موارد استفاده از کود شیمیایی دست پیدا کرده اند.

موارد عینی فوق  که نه در مساحتهای کوچک  بلکه  در سطح و تهداد بهره بردار زیاد و در مناطق مختلف شروع و در حال پیاده سازی  نشان میدهد که عملیاتی کردن کشاورزی نه تنها امکان پذیر بلکه با  افزایش تولید و کاهش  هزینه های و با روش های ساده قابل توسعه در سطح با هدف امنیت و سلامت غذا می باشد.

3- اصول  و اهداف كشاورزي ارگانيك

كشاورزي ارگانیک يك نظام مديريت توليد جامع‏نگر است كه موجب افزايش سلامت کشت‏بوم از نظر تنوع زيستي، چرخه طبيعي عناصر غذايي و فعاليت‏هاي ميكروبي و زيستي خاك مي‏شود.جهت تغذيه گياهي و حفظ حاصلخيزي خاك تا حد امکان متکي به تناوب زراعي، استفاده از بقاياي گياهي، كود حيواني، بقولات، كود سبز، پسماندهاي آلي برون مزرعه‏اي، کنترل مكانيكي علف‌هاي هرز، سنگ‏هاي معدني و براي کنترل آفات و بيماري‏ها، متکي بر ارگانیک است. کشاورزی ارگانیک را از طریق شاخص های زیر اندازه گیری می کنند:

الف- رعایت استانداردهای تولید در رشد محصول

ب- بذر و نهال

ج- مدیریت کنترل آفات و علف های هرز در مزرعه

د- مدیریت و نظارت بر بسته بندی، آماده سازی و شستشو، انبارداری، حمل و نقل و روش های بر چسب گذاری و بر این اساس کشت ارگانیک را دارای مزایای ذیل می داند :

-        رعایت ملاحظات زیست محیطی

-        هزینه پایین تر تولید نسبت به کشت معمولی فقیمت بالاتر محصولات ارگانیک

-        سلامت وامنیت غذایی مصرف کنندگان ، حفاظت مناسب از منابع آب و خاک

-        امکان بکارگیری روش های کشت مخلوط که منجر به افزایش بهره وری می شوند

-        کاهش ضایعات کشاورزی به دلیل استفاده آنها به صورت کمپوست در تولید

  بر اساس تعريف فدراسيون بين‏المللي جنبش كشاورزي ارگانیک (IFOAM)، كشاورزي ارگانیک يك  سامانه كشاورزي است كه در آن جنبه‏هاي زيستي، اجتماعي و اقتصادي توليد پايدار غذا، پوشاك، فراورده‏های چوبي و غيره بهبود مي‏يابد. در اين سامانه حاصلخيزي خاك به‏عنوان كليد  توليد موفق در نظر گرفته مي‏شود. در كشاورزي ارگانیک با بهره‏گيري از ويژگي‏هاي طبيعي گياهان، دام‏ها و محيط، کيفيت نظام كشاورزي و محيط زيست حفظ شده و بهبود مي‏يابد. اهداف کشاورزی عبارتند از :

§   اهداف زیست محیطی کشاورزی  پایدار عبارتند از : توازن زیست بوم -عدم آلودگی شیمیایی -آب و خاک تمیز -مدیریت  تولید بر مبنای اگرو اکوسیستم -حفظ منابع طبیعی -حاصلخیزی بالای خاک-مدیریت  مخاطرات زیستی در فعالیت های کشاورزی

§   اهداف  اصلی اجتماعی کشاورزی پایدار عبارتند از : احترام به فرهنگ محلی  - تامین نیازهای محلی- توانمند سازی زنان و خانوارکشاورز -پایداری  در مشارکت  محلی -انطباق دانش بومی  و تجربیات -امنیت و سلامت  غذای جامعه  -  شرایط کاری  حرفه ای خوب   برای کشاورز           

§   اهداف اصلی  اقتصادی کشاورز  پایدار  عبارتند از : دسترسی  و ورود  بازارمناسب وتجارت  منصفانه -افزایش بهروه وری  اقتصادی تولید.-پایدار اقتصاد خانوار تولید کننده -فزایش  تولید و ارزش افزوده تولیدات -کاهش  هزینه های تولید . بازده خوب و مداوم  . کاهش نهاده های بیرونی.-بهترین استفاده از منابع محلی

این اهداف را می توان در دو قالب زیر دنبال کرد:

الف، تغییر روش از تاکید بر تولیدات بیش تر محصولات کشاورزی به سمت کاهش هزینه ها با توجه به بهبود کیفیت فرآورده ها و زمینه سازی و جایگزین کردن نهاده های گران و مضر (کودهای شیمیایی، آفت کش ها، علف کش ها ). با روش های تولید از طریق به کارگیری دانش و آگاهی کشاورزی اکولوژیکی، نیروی کار و تکنیک های غیر شیمیایی.

ب، حمایت از اکولوژی  گیاهی و گونه های جانوری در تمامی زمینه ها برای استقرار یک اکوسیستم کشاورزی به عنوان روش پیگیری موثر در برابر طغیان و شیوع آفات، بیماریها و علف های هرز.

 

4- پتانسیل های توسعه  کشاورزی  ارگانیک در ایران

        در کشور ما با توجه به اين که به لحاظ جغرافیای طبیعی، سیستم کشاورزی به صورت سنتی و پراکنده در روستاها و در قطعات کوچک پا گرفته و کشاورزی صنعتی بطور کامل استقرار نیافته است این فرصت فراهم است تا از این وضعیت برای تبدیل کشاورزی سنتی و معمول به ارگانیک بدون مصرف هزینه زیاد و تنها با نظارت و هدایت فنی استفاده گردد و از این طریق با توجه به قیمت 2 الی 3 برابری این محصولات و نیز افزایش اشتغال، ارزش افزوده عاید کشور خواهد شد.  به صورت رسمی  تا کنون حدود 12هزار هکتار  اراضی تحت پوشش  ارگانیک در ایران ثبت شده است  . بر اساس اطلاعات سازمان ملل از تعداد 66 محصول اصلی کشاورزی ، ایران در هفت محصول زراعی و 15 محصول باغی در رتبه های اول تا دهم قرار دارد .با توجه به اینکه مصرف سموم در ایران  بسیار کمتر از شرایط کشاورزی صنعتی است و حتی در بیشتر محصولات مانند زعفران ، زیره ، پسته ، انجیر ، کشمش ،بادام ،  خرما ،سیب درختی ، هندوانه ، مرکبات ، خاویار ، میگو پوست ، روده ، پشم  و محصولات باغبانی ، دامی و شیلاتی می تواند فعالیت های گسترده ای را برای شروع و حضور در تولید محصولات ارگانیک در جهان داشته باشد. بررسی ها  نشان می دهد حدود 230 هزار هکتار از مزارع کشورشامل  125 هزار هکتار باغات و 105 هزار هکتار از اراضی زراعی به صورت طبیعی  از پوشش مصرف سموم و کودهای شیمیایی خارج بوده بیش از 800 هزار هکتار از اراضی کشور حدود 254 هزار هکتار از باغات  و 554 هزار هکتار زمین های زراعی از سموم شیمیایی استفاده نکرده اند. علاوه بر این سطح حدود 300 هزار هکتار تحت پوشش مدیریت های فنی تولید محصولات سالم و ارگانیک در قالب برنامه های مبارزه بیولوژیک ، IPM.FFS ، ارگانیک  ، HACCP  و  در برنامه های مختلف  وزارت جهاد کشاورزی مانند  طرح های سازمان حفظ نباتات ، موسسه تحقیقات گیاهپزشکی ، معاونت ترویج وآموزش  ، معاونت تولیدات گیاهی و.. قرار دارد . علاوه بر این اضافه شده پتانسیل های موجود در بخش گیاهان دارویی  ، طبیعی   و جنگلی و مرتعی کشور   بیانگر این موضوع است که ایران دارای پتانسیل بسیار عظیمی در حدود (دو میلیون هکتار ) در کشاورزی  است و در صورت برنامه ریزی  مناسب  به سادگی امکان وصل شدن به نظام کشاورزی ارگانیک و تبدیل شدن به یکی از کشور های عمده تولید کننده و صادر کننده محصولات ارگانیک می باشد . از جمله محصولات زراعی و باغی دارای پتانسیل ارگانیک در کشور می توان به خرما ، مرکبات، گل محمدی، انار، انگور دیم، بادام، گردو، انگور سیاه ،گندم دیم ،سیب ، گیلاس ،آلبالو ،زعفران ،مرکبات ،نخیلات ،گردو سردسیری، انجیر ،نخود ،عدس ،لوبیا ،برنج ،زردالو،ذغال اخته ،هندوانه دیم ،بادام زمینی،زیره ،کنجد،سماق،توت درختی.اشاره کرد. اما مهمترین چالش در تبدیل این پتنانسیل بالقوه به بالفعل ، عدم استقرار نظام ملی گواهی محصولات کشاورزی است که در بالا به ان اشاره شد. با توجه به  پتانسیل های بالای فنی و اجرایی در مدیریت تولید  محصول سالم وحرکت به سمت کشاورزی  ارگانیک  در کشور به دلیل شرایط و ویژگی  خاص نظام بهره برداری کشاورزی  مبتنی بر روستا  و خرده مالکی  ، ورود به چرخه بازار محصولات ارگانیک به سادگی امکان پذیر است  .  این حرکت مستلزم تدوین و تصویب یک برنامه  اجرایی  ملی با  تلاش تیمی و با مشارکت تمامی ذینفعان دولتی و غیر دولتی  با هدف تولید ، توسعه ،  استقرار نظام ملی گواهی محصول  ،آموزش ،  فرهنگ سازی ، اطلاع رسانی ،  بازار  ، حمایت و تشویق و پشتیبانی  از بخش های فعال به ویژه در سطح بهره برداران و بخش غیر دولتی خواهد بود.

 

5-چالشها و محدودیت ها ی ورود به کشاورزی ارگانیک در ایران

به طور کلی چالش های  اصلی  پیش روی اجرا ، ترویج و  توسعه کشاورزی ارگانیک عبارتند از :

§        مشکلات  اقتصادی دوره  گذار 

§        ضعف  در  مدیریت فنی ارگانیک درسطح عملیات

§        پیچیدگی و ظرافت های  استقرار  نظام  گواهی و بازارمحصولات ارگانیک

§        ضعف در سیستم انتقال یافته های  در سیستم کشاورزی  

§        تهدیدات و تبلیغات  مافیای سم و مافیای  مدرن

§        محدودیت های مربوط به زیر ساختارهای کشاورزی در ایران حرکت به سمت ارگان

مدیریت   اقتصادی  توسعه کشاورزی ارگانیک  به عنوان مهمترین شاخص و چالش توسعه کشاورزی ارگانیک  است  .سوال های مطرح در این بخش عبارتند از :

§     مشكلات  اقتصادی مربوط دوره گذر ارگانیک کدام است ؟

§     ساختار و مکانیسم نهادهای حمایتی تا چه قادر به پشتیبانی و مدیریت این دوره گذر خواهد بود؟

§     سیستم های ارگانیک تا چه حد  با شرایط  اقتصادی  تولید کنندگان فقیروخرد سازگار است ؟

§     هزینه  های سیستم جایگزینها و  اعمال مدیریت عملیاتی   ارگانیک در مزارع چگونه  است؟

§     چه تغییراتی در سطح در امد در مزارع صورت می گیرد؟

§     چگونه می توانیم با فشار کار اضافی کنار بیاییم؟      

§     آیا می توانیم سرمایه گذاری ضروری را انجام دهیم؟        

§                 باید منتظر چه مشكلات اقتصادی  از لحاظ هزینه های انسانی باشیم؟ 

   در فرایند حرکت به سمت ارگانیک، یک دوره گذار وجود دارد که در این دوره  هزینه ها نسبت به شرایط متعارف افزایش و در امد ها کمتر می شود.این هزینه ها شامل نیروی انسانی،فشار کار، نهاده ها و... می باشد.اما بعد از طی دوره گذار که در واقع ورود به کشاورزی ارگانیک است بر خلاف بسیاری از تئوری ها هزینه کاهش پیدا کرده و در امدها به میزان قابل توجهی افزایش می یابد و این افزایش در امد ها بیشتر از افزایش کمی تولید  تا سطح 25 درصد افزایش در برخی تجربیات کشور ها صورت گرفته است.به طور حتم و کشاورزی ارگانیک کاملا ازنظر اقتصادی به صرفه است به وِیژه برای کشاورزان کوچک. اما نقطه  ای که با چالش مواجه هستیم مسئله مدیریت اقتصادی دوره گذار می باشد که در واقع برنامه مدیریت ارگانیک بیشتر متوجه این بخش می باشد .

 

 

   1-5- چالش ها و الزامات  ترویج کشاورزی ارگانیک  

       با توجه به ضرورت  توسعه كشاورزي پایدار مبتنی بر نظام ارگانیک  به عنوان آرمان هزاره سوم در دنیا ، استراتژی های و راهبرد های  تحولی معینی برای تحقق این امر تعریف شده است . بدون شک تحقق توسعه کشاورزی پایدار با مدل ها و رهیافت های ترویج و توسعه  متعارف به هیچ وجه امکان پذیر نیست  . عدم كارايي  مدل ها ونظام هاي توسعه درپاسخ  گويي به تقاضاي روزافزون  به غذا ، بسیاری از کشور ها را در معرض بحران های اجتماعی قرار داده است بررسی رهیافت ها و الگو های توسعه از دهه پنجاه میلادی  نشان می دهد که تا دهه هشتاد میلادی فرایند ترویج  بیشتر به صورت بالا به پایین بوده ومبتنی بر مکانیسم انتقال تکنولوژی  بر مبنای مکانیسم های  ارتباطی انتقال یک طرفه بوده است .این نوع نگاه به ارتباطات  به ویژه در  شرايط كشاورزي کشور های در حال توسعه  مانند كشور ایران  که نوع نظام بهره برداری بیشتر  در سطح جوامع روستایی  در سطح  80000 روستا  شكل گرفته و بیش از هشتاد درصد از نظام تولید مبتنی بر این نظام است ، باعث شده که  بسياري از تلاش های انجام شده در مسیر انتقال یافته های تحقیقاتی  و تکنولوزی ها ی جدید  محقق نشود. بررسی مدل های توسعه در این قالب نشان می دهد که  تاکید برنامه ها و اصرار به اين مدل چيزي جز هدر دادن منابع سرمايه اي نبوده و اهداف توسعه به صورت پایدار محقق نشده است . علاوه بر این ، باعث  یک سری بحران های جدید به ویژه در هدر رفت  منابع تولید ،محیط زیست ،منابع طبیعی ،و تعادل های اکولوژی شده است . استفاده از روشهاي ترویجی  در قالب این مدل ها  که حتی بعد از سالها منسوخ شدن ،هنوز در بسیاری از  کشور های در حال توسعه در حال اجرا هستند ،  به دلیل نادیده گرفته شدن دانش و تجربیات بومی ،شرایط خاص  بزرگسا لان ،ساختار های محلی ، اکولوژیکی ، اقلیمی و.. منجر به هدر رفت منابع ،تخریب محیط ، افزایش هزینه ها ، عدم بهره وری اقتصاد تولید ، افزایش چالش غذا و فقر ،   بي اعتمادي بهره برداران و عدم پذیرش یافته ها  و تکنولوژی و حتی توصیه های ساده  مروجان  بوده است  .استفاده از شيوه هاي ترویجی متعارف  در فرايند پيچيده توسعه كشاورزي به خصوص  با علم به اينكه فعاليت هاي اين بخش تحت تاثير  مجموعه كشت بوم قرار دارند و با تاكيد به اين كه كشاورزي  امروز تحت تاثير شاخص هاي  بازار و تجارت جهاني قرار دارد ، درحال حاضر نمي تواند كمكي به بهره برداران نمايد .

   مهمترین الزام برای راهبرد  توسعه  در برنامه  توسعه  کشاورزی ارگانیک  ، افزودن  شاخص  پایداری  در فعالیت ها و برنامه هاست . پایداری شامل  مجموعه عوامل و شاخص ها در فرايند توسعه پايدار و بهبود زندگي خانوار بهره بردارکشاورزی  است   . در تعریف پایداری  علاوه بر  رشد شاخص اقتصادي ، ارزيابي نويني شامل سياستها و شاخصهای توسعه پایدار و  محيط زیست نیز موردبررسی قرار می گیرند  . این   شاخص ها  ابزاري قوي براي ارزيابي ميزان سرمايه گذاري ها در افق بلند مدت براي بهينه سازي الگوهاي مصرف، حفاظت از سرمايه‌هاي طبيعي، بهبود وضعيت بهداشتي و سلامتي است.این شاخص ها عبارتند از :

  الف- پایداری در سیستمهای محیط زیست : سيستمهاي زيست محيطي حياتي باید در سطوح سالم باقي مانده و يا در حال بهبودي مي‌باشند و هيچ صدمه‌اي به سيستمهاي زيست محيطي شان نداشته باشند

ب- مدیریت پایدار  كاهش آسيب پذيري انساني : جمعيت و سيستم اجتماعي آسيبي به محيط زيستي كه تاثير بر تندرستي بشر دارد، وارد نمي آورد. كاهش آسيب پذيري به اين معني است كه آن جامعه در راه پايداري بيشتر قدم برميدارد

ج- پایداری در ظرفيت‌هاي صنعتي و اجتماعي :الگوهاي مهارتي، گرايشها و زير ساختهاي اجتماعي و صنعتي و تعامل انها در  جهت بهبود چالشهاي زيست محيطي و سلامت فرد و جامعه بهره بردار منطقه ای باشد .

د- پایداری و امنیت در سلامت تولید

ه-پایداری در بهداشت حرفه ای و اجتماعی

ر-مبانی مشارکت اجتماعی و سامانه های توانمند درگیر به صورت اگاهانه در مدیریتهای مشارکتی محلی مبتنی بر اکوسیستم محلی و دانش بومی

ز- مشارکت در همكاريهاي منطقه ای در حل مسائل زيست محيطي مشترك و کاهش  خطرات اثرات زيست محيطي فرامرزي را به حد زير آستانه خطر .

برای تحقق این الزام  ، شاخص های   اجرایی و محتوایی  معینی بایستی مورد توجه ترویج قرار گیرد که به صورت خلاصه  می توان به موارد  ذیل اشاره کرد :

1- برنامه های  ترویج  در فرایند توسعه کشاورزی ارگانیک   باید با راهكار مشاركت جوامع محلي انجام می شود تا كاربران بتوانند ا زطريق آموزش هاي لازم در بكارگيري همه جانبه دانش مدیریت  مبتنی بر اکولوژی و  تكنولوژي  جایگزین در جاي جاي مناطق و محل هاي فعاليت هاي توليد خود صرفنظر از حجم در تقسيم بنديهاي حاكميتي و اجتماعي بتوانند براي بهبود و اصلاح فعاليت هاي خود از دانش استفاده نمايند .

2 -در  فرایند انتقال تكنولوژي و دانش ارگانیک ،  انتخاب ابزار ارتباطی  بر اساس  شاخص های مديريت پايدار توليد و حفاظت از اكوسيستم ، شرایط اقتصادی و اجتماعی هدف تعریف شود .

3- مشاركت و همكاري پايدار دولتي ، غير دولتي ، مؤسسات مالي ، اعتباري و سازمان هاي متولي سياست گذاري جهت ايجاد وارتباط و پيوستگي در اثر بخشی فعالیت هاضروری است    

4- يكپارچه كردن و تلفيق پروژه هاي مبتني بر توسعه  ارگانیک با ساير پروژه هاي متنوع محلي ضروری است

5-ساختارهاي روستائي ، خرده مالكي و فاكتورهاي  محلی توليد با مباني توسعه ، فقرزدائي و توانمندي عوامل صنعت با تكيه بر توانمنديهاي خودآگاه و اعتماد به نفس آنها در جهت افزايش دانش فني از طريق  آموزش هاي مهارتی  مبتنی بر یادگیری های  عملیاتی و مزرعه ای با شاخص کشف و شناخت اکولوژی در تمام برنامه های ترویجی  ويژه داراي اهميت خاصي است .

6- بهبود و اصلاح سياست هاي ملي و خدمات دولتي در قالب مجموعه خدمات انتقال سرمايه از نهاده ها در جهت توسعه منابع انساني ، توانمندسازي عوامل درگير ضروري است.

7- طراحي يرنامه هاي خاص درجهت توانمندي سازي خانوار به وِیژه زنان در تلفيق و ايجاد پايداري در فرايند توليد و فعاليت هاي خارج از فرايند توليد درجهت عوامل خاص انتقال  ضرور ی است .

8- طراحي برنامه براساس شاخص تحليل اقتصادي عملكرد با اين ساختار كه كاربران  متوجه باشند كه چه عملي بايد انجام دهند و چگونه درآمدهاي خود را محاسبه كنند داراي اهميت است كه اين امر با ارائه برنامه هاي توسعه بر پايه پايداري در مديريت با رويكرد مشاركت حاصل مي گردد.

9- طراحي تكنولوژي بر اساس دانش بومي ، شرايط حاصل از تجربيات محلي و ويژگيهاي اجتماعي منطقه هدف داراي ضرورت و اهميت خاصي است.

 

  6- راهبرد پیاده سازی  کشاورزی  ارگانیک در سطح  عملیات

        بررسی مستندات و مطالعات انجام شده نشان می دهد که محدودیت ها و چالش های مربوط به زیر ساختار ها مانند کوچک بودن اراضی یا خرد بودن بهره برداران  به هیچ وجه مانع توسعه  کشاورزی ارگانیک نیست و بر خلاف اظهار نظر طرفداران نظریات فوق کشاورزی ارگانیک بسیار ساده و با تکنیک های آسان در هر شرایطی با کمترین ریسکی  با شاخص افزایش تولیدات،کاهش هزینه ها و سلامت محصولات تولیدی قابل اجرا می باشد. در بررسی اثر گذاری زیر ساختار ها در توسعه کشاورزی پایدار، سند قابل ارایه، در واقع همان  نکته کلیدی   موجود در مفاهیم کشاورزی ارگانیک  است که عنوان می کند، توسعه کشاورزی ارگانیک  بر اساس انطباق با  شرایط موجود طراحی می شود  نه تغيير ساختار . یعنی ساختار موجود مانعی بر سر راه توسعه کشاورزی ارگانیک  نیست بلكه فرایند برنامه ریزی خاص و ديناميكي  را می طلبد تا بدون دست کاري ساختار موجود، فرايند کشاورزي ارگانیک را عملياتي نماید. اما مسئله اصلی در طراحی راهبرد، کار آیی فرایند انتقال یافته های تحقیقاتی  و مکانیسم تحقیق، ترویج و آموزش،و طراحی شبکه مدیریت ارگانیک در کشور است که  مطمئنا سیستم متعارف موجود  به هیچ وجه جوابگوی عملیاتی کردن نظام ارگانیک در سطح جوامع محلی و بهره برداران نخواهد بود و  جهت برقراري و توسعه مديريت جامع توسعه کشاورزی ارگانیک این سیستم  نيازمند بازنگري، تحول،دقت و نگرش خاصی است  تا خطاها و بحران هاي ناشي از هم خواني یافته های تحقیقاتی و تکنولوري   با فرايند مديريت مزارع توسط بهره بردا ران در مناطق مختلف و با ویژگیهای متنوع اجتماعی و اقتصادی   با مشكل و مانع  همراه نباشد.مطالعات و بررسی ها نشان میدهد که کشاورزی ارگانیک به سادگی و آرامی قابل پیاده شدن می باشد بدون اين که چالشی در فرایند تامین تولیدات کشاورزی ايجاد گردد و کشاورزان حتی در دورترین نقاط و در کمترین سطح بهره برداری و توان مالی دچار ریسک و ضرر گردند. البته  این فرایند تنها  در پرتو طراحی راهبرد عملیاتی و برنامه اجرایی توانمندی  قابل تحقق است که شاخص اصلی موفقیت  در این راهبرد،  مدیریت دوره گذر ارگانیک  بر اساس یک نظام جامع مبتنی بر پژوهش مزرعه ای  کشاورز مدار است که همراه با ایجاد بستر های آموزشی، توانمند سازی، نظارت، صدور گواهی،بازار و ایجاد شبکه های محلی توانمند اجرا میگردد. راهبرد توسعه کشاورزی ارگانیک  در ایران، از طریق  ایجاد واحدهای  مزرعه ای منطقه ای،  تحت عنوان مدارس مزرعه ای ارگانیک   صورت می گیرد.این واحدها، بر اساس شاخص های اکوسیستمی  و بر اساس ویژگیهای خاص در سطح مشخصی از یک منطقه صورت می گیرد.درا ين واحدها شكل خاصی  از مکانیسم  تحقیق، ترویج و آموزش با عنوان کلی تحقیقات مزرعه ای کشاورز مدار در قالب نظام کلی تحقیق - توسعه   ( FPRE&D) پیاده می شود. در این سیستم کشاورزان با  یادگیری حاصل از عمل از بذر تا بذر در شناخت و تجزیه و تحلیلی کشت بوم زراعی  ماهر شده و بر اساس این مهارت کسب شده فرایند مدیریت جامع ارگانیک  مزرعه را با شاخص مدیریت پایدار آب-خاک-گیاه  (ICWM ) وبا مکانیسم کاهش و بهینه سازی مصرف نهاده های شیمیایی(Community IPM)  را بر مبنای شناخت،تجزیه و تحلیل اکولوژی که با تکنیک   AESA  صورت می گیرد را طی يك دوره گذر يك الی سه ساله تحقیق و آزمایش می نمایند. نتایج و باور ها ی مزرعه ای و ظرفیت سازی انجام شده منتج به تصميم گيري پایدار و بدون ریسک کشاورزان  براي اقدام مناسب در مديريت مزرعه  خود بر اساس کشاورزی ارگانیک مي شود. گروههای آموزش دیده در هر منطقه در قالب تشكل های محلی سامان دهي شده و همزمان توسط خود این گروهها فرایند توسعه  پیگیری خواهد شد. این برنامه در قالب نظام جامع پژوهش مزرعه ای باعث مي شود كه نيازها توسط بهره برداران تعيين و پس از تصميم گيري و  برنامه ريزي توسط خود آنها بسياري از دخالت هاي اداري در توليد محصولات كاهش يافته و كشاورز با دانش وسيع و متكي بر تجربيات بومي خود مشكلات را حل كند و كارشناس مزرعه خود باشد.

    برای اجرای  به کشاورزی ارگانیک، هشت تاکتیک عملیاتی ذیل بید اجرا شود  :

الف - مدیریت حاصلخیزی و تغذیه بر مبنای مدیریت  رابطه آب-خاک -گیاه  (ICWSM)

ب--مدیریت جامع آفات،بیماری ها و علف های هرز  در ارگانیک  (Co.IPM)

ج- -شیوه مزرعه ای انتقال یافته ها و تکنولوژی ارگانیک در سطح مزارع و جوامع محلی (R &D)

د -مدیریت ارگانیک  دام و حیوانات اهلی (DAOM)

ه - سیستم  استاندارد ، بازرسی ، صدور گواهی و برچسب

و- سیستم بازار ارگانیک

ز- شبکه محلی ارگانیک

ح- شبکه پشتیبان ارگانیک که در ذیل به صورت کلی به 4 عنوان آخر شبکه مدیریت ارگانیک گفته می شود پس شبکه مدیریت ارگانیک شامل 4 بخش ذیل است   :

الف - سیستم  استاندارد ، بازرسی ، صدور گواهی و برچسب

ب- سیستم بازار ارگانیک

ج- شبکه محلی ارگانیک

د- شبکه پشتیبان ارگانیک که در ذیل به صورت کلی به آنها پرداخته می شود

                   

1-6- راهبرد تحولی  ترویج  کشاورزی  ارگانیک

   فرايند توسعه كشاورزي ارگانیک  با مكانيسم ارتباط و انتقال يافته هاي تحقيقاتي با شيوه متعارف از بالا به پايين قابل تحقق نيست  و احتياج به تحول با ساختارهاي ذيل دارد :

§       طراحي پروژه هاي تحقيق - ترویج  به صورت مسئله  محور

§       تحول در شيوه هاي متعارف ترويج به سمت يادگيريهاي مبتني بر كشت بوم

§       تغيير شيوه هاي آموزشي  به سمت توانمند سازی گروه های محلی و بهره بردارن خرد  

§       اعمال ديدگاه مديريت جامع

     ضعف روش های تحقیق ،ترویج و آموزش در برقراری مدیریت پیشبرنده  دانش و تکنولوژی متناسب کشاورزی ارگانیک  ،باعث شده که درحال حاضر تحول در نظام های جامع اطلاعات کشاورزی  ، به عنوان ضرورت  اصلی در پیشبرد کشاورزی ارگانیک  مورد توجه و تاکید دولت ها و بخش های بین المللی قرار گیرد. امروزه  به جای تاکیدبرانتقال یافته و تکنولوژی  در ماموریت های ترویج   ، مهارت ها و تحول در  مدل هایی جامع اطلاعات و ارتباط مدیریت ترویج به ویژه در توانمند سازی کشاورزان خرد و جوامع محلی و کشاورزی مبتنی بر روستا   دارای نقش اصلی در فرایند توسعه کشاورزی پایدار  را بر عهده دارند . به منظور تحقق این استراتژی مدل های تحولی جدید در بسیاری از کشور ها در حال اجرا و پیگیری است  . که یکی از مهمترین این مدل ها که به عنوان مدل پذیرفته شده ترویجی  در بخش اجرا در بسیاری از کشور ها درحال پیگیری است ، مدل  IPCM  است  که به منظور اصلاح فرايند ارتباطي ،  مدل تحولي  اصلاح فرايند  سازماني و راهبردي  ارتباط تحقيق  -ترويج - اجرا -كشاورز در توسعه كشاورزي پايدار با شاخص بهره وري پايدار از منابع  و زير ساختار هاي توليد  تعریف شده است . در کشور ما با توجه به جغرافیای طبیعی، سیستم کشاورزی به صورت سنتی و پراکنده در روستاها و در قطعات کوچک پا گرفته و کشاورزی صنعتی بطور کامل استقرار نیافته‌است این فرصت فراهم است تا با تاکید بر این مدل  از این وضعیت برای تبدیل کشاورزی سنتی و معمول به کشاورزی پایدار  بدون مصرف هزینه زیاد و تنها با نظارت و هدایت فنی استفاده گردد.

مدیریت مشارکتی سیستمی مبتنی بر عملیات  فرايند حرکت و طراحی برنامه های مدون در قالب عملیات  مشارکتی است که درای هشت شاخص اصلی ذیل است :

§       تحلیل افراد ، گروهها ،  ذینفعان

§       تحلیل مشکلات بر اساس ساختار ها و اطلاعات منطقه ای

§       تحلیل اهداف بر اساس اولویت مشکلات

§       انتخاب اقدام

§       تدوین برنامه کار

§       طرح عملیاتی

§       نظارت

§       ساماندهی توسعه اهداف در سطح پایدار محلی

پیاده سازی مدیریت مشارکتی سیستمی از طریق  فرایند تسهیلگری به جای ترویج  و توسط ساماندهی نیروی های  انسانی تحت عنوان تسهیلگران به جای مروجان  صورت می گیرد.  تسهیلگری  عبارت است از فرایند   ساده سازی و مدیریت  مشکلات درپیشبرد  برنامه  مشترک از طریق فعال سازی گروه  محلی و هم افزایی  توان ها در چرخه  برنامه ریزی  ،  حل مسئله ، تصمیم سازی، مشارکت وهمکاری متقابل در فرایند جامع پژوهش و یادگیری عملیاتی برای كشف و شناخت كشت بوم به منظورتوانمند سازی بهره برداران و تبدیل آنها  به مدیران ماهر تولید در جهت  توسعه كمي وكيفي  فعالیت ها در واحد های تولیدی.     

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کلیات  محتوایی و اجرایی

 مدرسه در مزرعه کشاورزان

Farmers Field School

 

 مدرسه در مزرعه

یک  مدرسه در مزرعه  شامل یک متخصص FFS ویک گروه کاری سازماندهی شده متشكل از 25 نفر  از   بهره برداران محلي است .در سایت های مدرسه در مزرعه  به صورت عملی فرایند مدیریت جامع تولید و حفاظت از محصول را  طی یک دوره کامل زراعی از بذر تا بذر طی دو یا سه فصل را فراگرفته و توسعه می دهند. گروه کاری مدرسه در مزرعه  به صورت داوطلبانه  از طريق ابزار مشاركتي توسط خود جامعه و یا بر اساس ویژگی ها و شاخص های خاص موضوع کاری در هر منطقه  انتخاب مي شوند .فعاليت های مدرسه در مزرعه با هدایت تسهيل گر FFS  با سازماندهی برنامه کاری ،طراحی تقویم کار ، ارزیابی و پژوهش های سریع مشارکتی برای تعیین اولویت ها ، تدوین برنامه کار و جمع آوری استاندارد های و اطلاعات موجود در موضوع کار ، یادگیری عملی ، تحلیل اکوسیستم زراعی  ، تحقیقات مزرعه ای  و توسعه مشارکتی نواوری و تبدل تجربیات مجلی پیگیری می شود .بر اساس شاخص های اقلیمی /موضوعی /اکوسیستمی  ، را ندوم های اصلی برای شروع فعالیت مزرعه ای توسط گروه کاری در منطقه هدف تعیین و بر اساس شرایط همسانی منطقه و ویژگیهای خاص ، انتخاب مکان اصلی FFS توسط گروه کاری صورت می گیرد .حضور در سایت اصلی FFS  به صورت ملاقات های منظم هفتگی و يا دو هفتگی  و بر اساس تقویم زمانی کار بر اساس موضوع و محصول توسط گروه کاری مشخص می شود. گروه کاری شرکت کننده در FFSاز طریق  يادگيري حاصل از عمل  ، شناخت ، تجزیه و تحلیل و بررسی جامع كشت بوم زراعی ،تبدیل به عوامل اصلی پژوهش و تحقیق  می شوند  و  از طريق عملياتي كردن  موضوعات خاص توليد با متد تحقيقات  مشاركتي به پذیرش تکنولوژی و یافته های جایگزین در مدیریت مزرعه می.به طور کلی فعالیتهای یک مدرسه در مزرعه شمال سه بند ذیل  می باشد :

الف : افزایش دانش در زمینه های بیوفیزکی - اصول اکولوژیکی -فعالیتهای مدیریت محصول و مسايل عمومی فرایند تولید ،حفاظت از محصول و فعالیتهای بعد از تولید  شامل فراوری ، بسته بندی ،بازار ،....

ب : توانمند سازی برای کسب توان تصمیم سازی در مدیریت مسایل اصلی تولید شامل : شناسایی مشكلات اصلی و تعیین موضوعات خاص فرایند تولید  ،طرح آزمایش ،تجزیه و تحلیل اقتصادی ،دسترسی  و جمع آوری اطلاعات و دستورالعمل ها برای دست یابی به نتایج در موضوعات خاص .

ج : سازماندهی اقدامات گروهی در توسعه محلی و منطقه ای  نتایج  

مقدمه

        فرايند عملياتي توسعه كشاورزي پايدار،  از طریق تحول در نظام جامع اطلاعات کشاورزی در جهت توانمند سازی بهره برداران در سطوح جوامع محلی  به ویژه بهره برداران خرد امکان پذیر است . در هزاره جدید مدل های توسعه کشاورزی بر این شاخص تاکید داشته و فرایند های متنوعی برای دسنیابی به این منظور در حال پیگیری است . از جمله  می توان  به مدل مدیریت  مشارکتیIPCM   با عنوان  مشارکت سیستمی جوامع محلی در مدیریت جامع تولید و حفاظت از محصول به عنوان استراتژی اصلی برای تحقق امنیت و سلامت غذا  و توسعه کشاورزی پایدار و حرکت به سمت کشاورزی ارگانیک  اشاره کرد. فرایند اجرای این مدل از طریق ایجاد سایت های مدرسه در مزرعه کشاورزان  که بر اساس شاخص های اکوسیستمی  و ویژگیهای خاص در  هر منطقه  و اولویتهای تولید ، طراحی می شوند ،  صورت می گیرد . در این واحد ها ، فرایند سیستمی جامع تحقیق - توسعه  ( R&D) پیاده می شود که در آن  با شاخص عملیاتی   تجزیه و تحلیل کشت بوم های  زراعی ، تکتیک های مدیریت  مزرعه ای با شاخص افزایش شاخص هاي اقتصادي توليد ( مديريت بهره وري هزينه -در امد ) در قالب الگوی  مدیریت جامع مزرعه با شاخص بهره وري پایدارازمنابع اصلي توليد از طریق نظام مدارس مزرعه ای   (Farmers Field School) پياده مي شود .در اين  فرايند  ، گروه های بهره بردار ،توانمند  شده و مدیریت توسعه اهداف را از طریق  تصميم گيري پایدار و بدون ریسک کشاورزان  براي اقدام مناسب در مديريت مزرعه در قالب تشکل ها و گروههای محلی  با کمترین دخالت ها و هزینه های دولتی بر عهده خواهند داشت . در این راهبرد علاوه بر طراحی سناریو های اقلیمی ، الگو های کاشت محصول براساس مدیریت آب در هر منطقه نیز به دست  خواهد آمد . گروه های آموزش دیده در هر منطقه در قالب تشكل های محلی سامان دهي شده و همزمان توسط خود این گروه ها فرایند طراحی نظام نظارت ، اجرا و توسعه را در قالب برنامه ریزی ها و حمایت های فنی -  اداری  برعهده خواهند داشت .

       در مدرسه در مزرعه گروه کاری تولید کننده, فعاليت بر روي اولويتهاي  كشاورزي غالب منطقه اي (زراعي -باغي -دامي-مرتع -جنگل و(....  را به صورت جامع  در مزرعه ،طي يك فصل زراعي  و به اصطلاح از بذر تا بذر  ، طی کرده و با شناخت كشت بوم زراعی  شامل و  از طريق عملياتي كردن  موضوعات خاص و نتایج تحقیقات در  مسايل توليد به توانمندی در  مديريت جامع محصول  رسیده و با ارزيابي هاي اجتماعي -اقتصادي  و تحليل ها ي مديريتي در توليد  قادر به تصميم گيري در باره انتخاب فعاليتها و توسعه در منطقه با هدف تولید محصول سالم خواهد شد .

 

راهنمای  اقدام  مبتنی بر رهیافت مدرسه در مزرعه

 

اجرای مدیریت ها و تکنیک های مربوط به مدیریت پایدار از طریق طراحی  سایت های  مدرسه در مزرعه صورت       می گیرد در جدول ذیل  کلیات   محتوایی و اجرایی  مدرسه در مزرعه آورده شده است
کلیات	مدرسه در مزرعه  شامل یک تسهيل گر  متخصص FFS ویک گروه کاری سازماندهی شده متشكل از 25 تا 35 نفرنفر  از   بهره برداران محلي است كه از طريق ابزار مشاركتي توسط خود جامعه و یا بر اساس ویژگی ها و شاخص های خاص موضوع کاری در هر منطقه  انتخاب مي شوند .فعاليت های مدرسه در مزرعه توسط این گروه با هدایت تسهيل گر FFS  با سازماندهی برنامه کاری ،طراحی تقویم کار ، ارزیابی و پژوهش های سریع مشارکتی برای تعیین اولویت ها ، تدوین برنامه کار و جمع آوری استاندارد های و اطلاعات موجود در موضوع کار در قالب    کار گاههای عملیاتی مشارکتی شروع می شود .بر اساس شاخص های اقلیمی /موضوعی /اکوسیستمی  ، را ندوم های اصلی برای شروع فعالیت مزرعه ای توسط گروه کاری در منطقه هدف تعیین و بر اساس شرایط همسانی منطقه و ویژگیهای خاص ، انتخاب مکان اصلی FFS توسط گروه کاری صورت می گیرد .حضور در سایت اصلی FFS  به صورت ملاقات های منظم هفتگی و يا دو هفتگی  و بر اساس تقویم زمانی کار بر اساس موضوع و محصول توسط گروه کاری مشخص می شود. سه فعالیت  اصلی FFS یعنی ایجاد مهارت در بهره برداران در مدیریت شناخت اکوسیستمی ،پژوهش های مشارکتی مزرعه ای و  توسعه تکنولوژی  بر اساس موضوع و محصول بر اساس شاخص های AESA در محصول به صورت جامع  ،طي يك فصل زراعي  و به اصطلاح از بذر تا بذر  ، عملیاتی می شود . گروه کاری شرکت کننده در FFSاز طریق  يادگيري حاصل از عمل  ، شناخت ، تجزیه و تحلیل و بررسی جامع كشت بوم زراعی ،تبدیل به عوامل اصلی پژوهش و تحقیق  می شوند  و  از طريق عملياتي كردن  موضوعات خاص توليد با متد تحقيقات  مشاركتي به پذیرش تکنولوژی و یافته های جایگزین در مدیریت مزرعه می پردازند  در پايان فصل  گروه کاری فعال در دوره ظرفیت سازی شده و  به مدیران ماهر در مدیریت جامع موضوع و محصول تبدیل می شوند . این گروه  با توان کسب شده و با تاکید بر  شاخص های اجتماعي -اقتصادي - زیست محیطی  و بر اساس  تحليلها ي خاص اکوسیستمی  ،  قادر به تصميم سازی و تصمیم گیری  در باره انتخاب فعاليتها و توسعه نتایج  در منطقه  از طریق سازماندهي محلي خواهد بود  ..
تعریف	مدرسه در مزرعه نظام جامع پژوهش و یادگیری مزرعه ای است براي توانمند نمودن بهره برداران  در مديريت جامع  توليد و  بهره و ري  از منابع تولید که با تكيه بر كشف و شناخت اگرواکوسیستم  با تاكيد بر تلفيق  تجربه و دانش بومی در سطوح عملیات و مناطق تولید اجرایی و توسعه می یابد .مدرسه در مزرعه (( FFS به عنوان راهبرد کلیدی و تحولی ، جایگزین اجرایی در  روشهای ترویج و آموزش متعارف  می باشد که با هدف ظرفیت سازی بهره بردارن در اعمال مدیریت جامع تولید سالم ،کشاورزی پایدار و توسعه روستایی شناخته شده است.
متدلوژي	بررسی و ارزیابی های منطقه ای ،اجتماعی و اکوسیستمی و تعیین موضوعات خاص
	يادگيري مبتني بر شناخت كشت بوم توسط بهره برادران Ecosystem Analyze    Agro
	تحقیقات مزرعه ای کشاورز مدار                                    Field Farmers Participatory
	توسعه مشاركتي تكنولوژي                    Participatory Technological Development
	مستند سازی و ثبت تغییرات و بررسی های اکوسیستمی
برنامه	جمع آوری و بررسی اطلاعات پایه برای مشخص کردن موضوعات خاص منطقه ای
	تعیین اهداف یادگیری بر اساس موضوعات خاص .
	تدوین پیش برنامه  آموزشی (درفت ) بر اساس استاندارد ها ، مطالعات پایه، موضوعات خاص و اهداف تعیین شده
	تعیین مطالعاتی که باید در طول یک فصل کاری FFS  انجام شود .
	مواد،ابزار آموزشی و پژوهش مزرعه ای  و فرم های استاندارد لازم در طول یک مدرسه در مزرعه
	طراحی برنامه جلسات در طول یک دوره به صورت ملاقات مستمر و منظم
	تجزیه و تحلیل مستمر کشت بوم زراعی فرایند تولید .
	فعالیتها برای افزایش پویایی گروه
	ارزیابی آموزشی و یادگیری در طول اجرا و ارزیابی نهایی مدرسه در مزرعه
	روز مزرعه و جشن فارغ التحصیلی گروه کاری
	برنامه توسعه نتایج به صورت محلی
مربی	مربی  در مدرسه در مزرعه دارای مهارت و تخصص خاص FFSبوده که مهارت لازم برای اجرای کامل یک دوره مدرسه در مزرعه با  شیوه تسهيل گري را دارا می باشد. انتخاب مربیان با تخصص موضوعی برای فراگیری مهارت های تخصصی FFS  در سایت های تربیت مربی ( (TOT/FFSانجام می گیرد. . تنها  یک  مربی متخصص برای هدایت هر سایت   مدرسه در مزرعه در نظر گرفته می شود . در صورت طراحی برنامه مدرسه در مزرعه به صورت محلی  هر مربی متخصص میتواند  هدایت 3 سایت FFSرا بر عهده داشته باشد.
گروه هدف	سازماندهی گروه 25 تا 30 نفره از بهره برداران که در موضوع یا محصول  انتخابی دخالت مستقیم دارند. گروه کاری نباید متشكل از بهره برداران در رشته ها و موضوعات مختلف باشند زیرا هر یک از بهره برداران نیاز های آموزشی متفاوتی در زمینه محصول یا موضوع خود دارند .بهره برداران یک مدرسه در مزرعه از بین افراد علاقمند ، دارای قدرت یادگیری ویاد دهی ، تصمیم گیرنده و با توجه به شرایط سنی ، مشخص گردند.
محدوده یک سایت مدرسه در مزرعه	هر سایت مدرسه در مزرعه نمونه همسانی  از یک منطقه مشخص عملیاتی مثلا یک روستا خواهد بود .بایستی مدرسه در مزرعه بر اساس شاخص های اقتصادی /اجتماعی /اقلیمی/اکوسیستمی در هر منطقه طراحی شود و سایر شاخص های عمومی نظیر مسافت ، سهولت دسترسی ،در معرض دید و... نیز رعایت شود . مدرسه در مزرعه در هر منطقه عملیاتی  به منظور اثر بخشی و  دستیابی به نتایج کامل برای دو تا سه فصل زراعی در منطقه مستقر خواهد شد و ازپراکندگی و وسعت دادن مدرسه در مزرعه در منطقه هدف بایستی پرهیز گردد.
اهداف یادگیری	محتوای برنامه آموزش و اهداف یادگیری  به صورت پیش برنامه با توجه به ارزیابی های انجام شده ، بررسی اطلاعات پایه ، موضوعات خاص و سطح ایفای نقش بهره برداران  طراحی می شود .در این پیش برنامه ، مطالعات کامل در خصوص هر  موضوع خاص از طريق جمع آوری دستور العمل ها ، استانداردها و یافته های موضوعی  به صورت مدیریت جامع طراحی و بر اساس محتوای فنی کامل به منظور کار قالب مدیریت موضوع خاص به صورت پژوهش های مزرعه ای طراحی می شود .
تعداد و توالي جلسات	تعداد و توالی جلسات در هر FFS به عواملی نظیر : مشارکت کنندگان ،محصول و موضوع انتخابی برنامه سازماندهی شده برای مدیریت محصول ،اهداف یادگیری ، فصل و تقویم زراعی بستگی دارد. ولی به صورت معمول جلسات مدرسه در مزرعه به صورت ملاقات های هفتگی و یا دو هفتگی در طی یک فصل زراعی کامل و به اصطلاح از بذر تا بذر طی 12 تا 20 جلسه کامل و در طی دو الی سه فصل زراعی مستمر طراحی می شود .
برنامه کار در هر جلسه مدرسه در مزرعه	هر جلسه کاری FFS حداقل شامل 3 ساعت است که با توجه به شاخص های اقلیم /گیاهپزشکی در محصولات زراعی /باغی/دامی/منابع طبیعی بهتر است در ساعات صبح برگزار گردد (مثلا ساعت 11-8) در هر جلسه برنامه کار به شرح ذیل خواهد بود : الف :تجزیه و تحلیل کشت بوم از طريق مشاهده و نمونه برداری ب :ثبت و تجزیه و تحليل بررسی و مشاهدات ج : ارایه نتایج و تحلیل نهایی د: طراحی موضوعات و مطالعات خاص ه : تمرین های مربوط به پویایی گروه ز : برنامه های کاری  گروه کاری
ابزار و مواد آموزشی مورد نیاز در هر مدرسه در مزرعه	هر سایت مدرسه در مزرعه نیازمند یک سری ابزار و مواد آموزشی و پژوهشی بر اساس نوع موضوع و محصول     می باشد . به صورت کلی ابزار فرم در یک سایت شامل موارد ذیل است : کاغذ بزرگ -ماژيك -مداد رنگی- تله های مختلف -کیسه پلاستیک-قفس های کوچک و بزرگ برای   مطالعات اکوسیستمی -جعبه های نگهداری مواد مورد مطالعه -نوار های رنگی برای راندوم ها -لنز - لوازم نگهداری سوابق -شیشه نگهداری حشره- جعبه جمع آوری حشره- توری حشره گیری- تله نوری- پارچه کتانی- ابزار سنجش شرایط اقلیمی نظیر دماسنج -قفس پرورش حشرات -لوازم مورد نیاز برای سنجش ها و ازمایشات و ....
مکان آموزش	محل مدرسه درمزرعه در هر منطقه  بر اسا س موضوع و محصول متفاوت  است ولی به صورت کلی فرایند یادگیری عملیاتی بر اساس تحلیلی اکوسیستم در سال اول فعالیت در محصولات زراعی سطح حدود 200تا 2000متر مربع  و در محصولات باغی  در سطح حداقل 2000متر مربع طراحی می شود.این فرایند در موضوعات دامی در یک واحد دامی بر اساس شرایط منطقه ای  و در واحد مرتع و منابع طبیعی در سطح 10 هکتار و در واحد های شیلات در یک واحدبهره برداری طراحی و اجرا می شود و همزمان مطالعه موضوع خاص و مطالعات  اصلی و  مونیتورینگ آن  در 15 تا 20  واحد بهره برداری به صورت همزمان با سايت اصلی انجام می گیرد و در سال دوم و سوم  فرايند بر اساس توسعه کامل موضوع در  منطقه اجرا ، پیگیری و برنامه ریزی می شود .
قدم های اجرایی در اجرای FFS	جمع آوری و بررسی ، اطلاعات و منابع پایه و تعیین موضوعات خاص
	تعیین اهداف یادگیری بر اساس موضوعات خاص اين که گروه باید چه چیزی یا چه فعالیتی را ياد بگيرند.
	ا نتخاب روشهای منابع و استاندارد های عملیاتی بر اساس موقعیتهای محلی.
	تدوین برنامه اموزشی بر اساس موضوعات خاص و اهداف طراحی شده  و نقشی که گروه کار ایفا می کند.
	برش Transects
	تجزیه و تحلیل        Analyze Fact
	طراحی نقشه            Mapping
	نمودار بندی                        Diagramming
	طراحی تحقیق مزرعه ای کشاورز مدار   Field Farmer Participatory Research طراحی موضوعات خاص  /  طراحي مطالعات  و تحلیل موضوع خاص/ طراحی درفت مطالعه مزرعه ای موضوع / طراحی فعالیتهای تحقیق مزرعه ای  / سازماندهی تیمهای مشارکتی  بررسی کننده / طراحی پلاتهای تحقیق در موضوع خاص-طراحی برنامه ارزیابی و مقایسه فعالیت با مدیریت متعارف از لحاظ اکولوژیکی -اقتصادی -فیزیولوژیکی  / ثبت تمام مشاهدات.
	توسعه مشارکتی تکنولوژی: انطباق و تلفیق تکنولوژی (دانش و تجربه بومی )در مدیریت  جامع تولید در محصول یا موضوع Participatory Technology Development
	طراحی مطالعات -طراحی برنامه های توسعه از طریق   کشاورز به کشاورز -مستند سازی نتایج -روز مزرعه ،کار گاههاي ارزیابی مشارکتی -طراحی فعالیتهای مربوط به  بازاریابی -طراحی فعالیتهای گروهی توسعه ای
مراحل محتوایی فعالیت ها	شناخت عوامل بيوفيزیک (Biophysical Fact)  : فیزیولوژی  گیاهی -زیست شناسی و اکولوژی حشرات .دشمنان طبیعی -آفات بیماریها-علفها-ترکیبات معدنی و آلی -عناصر و ...
	شناخت اصول اکولوژیکی در مدیریت کشت بوم : شناخت و درک ارتباطات  عوامل مختلف موثر در رشد محصول Ecological principles for agro-ecosystem management
	شناخت مدیریت پایدار تولید محصول  شامل فعالیتهایی نظیر :حفاظت از محصول - مدیریت  تولید - حمایت از منابع و مواد بومی-ومصرف بهینه نهاده های مصرفی  -ارقام   و.....
	مهارت تجزیه و تحلیل کشت بوم          Agro Ecosystem Analyze
	طراحی  و تعریف موضوع و مسئله         Problem identification
	تحقیق و آزمایش مسئله            Experimentation
	تجزیه و تحلیل اقتصادی مزرعه    Farm economic analysis
	قدم سوم :سازماندهی فعالیتهای توسعه ای
ارزیابی آموزشی و یادگیری  مدرسه در مزرعه	پيش آزمون و ارزیابی اولیه از سطح دانش و مهارت اولیه بهره برداران
	ارزیابی محتوای مدرسه در مزرعه که در سه فرم:  ارزیابی کیفیت FFS- ماتریس خود ارزیابی تسهيل گر - پرسشنامه ارزیابی فردی و فرم ارزیابی گروهی انجام میشود
	ارزیابی در پایان دوره مدرسه در مزرعه که با روش آزمون های چند گزينه ای به صورت واقعی در مزرعه  -آزمون کتبی در خصوص اطلاع از کارکردهای اکولوژیکی -آزمون T- تصوير قبل و بعد -روش تغییر نقش انجام می شود
	ارزیابی اثربخشی نهایی درسه بخش :   ارزیابی اثر بخشی اقتصادی   ارزیابی اثر بخشی زیست محیطی    ارزیابی اثر بخشی اجتماعی
مراحل اجرایی  در مدرسه در مزرعه
مرحله اول
ظرفیت سازی  و اجماع عملیاتی	گام اول : برگزاری کارگاه های توجیهی   در سطح مدیران و مسئولین واحد های ذینفع .
	گام دوم : سازماندهی های سازمانی  محلی .
	گام سوم : برگزاری کارگاههای آموزشی و ظرفیت سازی ویژه گروه کاری محلی به منظور اجماع عملیاتی و حرکت  بر اساس متدلوژی شیوه .
	گام چهارم :  برگزاری کارگاههای برنامه ریزی مشارکتی  با تیم کاری محلی  مسئول جهت انتخاب موضوع و منطقه  هدف  در قالب کارگروه و بر اساس شاخص ها و اولویت های محلی و منطقه ای توسط کارگروه محلی متشکل از تصمیم گیران ترویج ،حفظ نباتات ، تولیدات گیاهی ، دام ،محیط زیست ، بهداشت ، شوراهای مردمی ،نمایندگان تشکل های کشاورزی منطقه

کلیات محتوایی و اجرایی  راهبرد مدیریت جامع تولید در کشاورزی

Integratrd Crop Management

ICM

مقدمه

      منظور از استقرار  سیستم مدیریت جامع تولید  ،اصلاح یا تغییر روش های مدیریت تولید با تاکید بر تولیدات بیش تر با کاهش هزینه ها و بهبود کیفیت محصولات  از طریق به کارگیری دانش و آگاهی کشاورزی اکولوژیک ، تجربیات بهره بردارن  و تکنیک هاو یافته های تحقیقاتی جدید است . در دهه اخیر و یا در هزار ه سوم مهمترین چالش دولت ها  امنیت غذا و انرزی است . دستیابی به این هدف با اسنمرار شرایط حاک بر نظام تولید فعلی  امکان پذیر نخواهد بود و ضرورت تغییر و اصلاح روش های مدیریت تولید ضروری است . مهمترین شاخص برای این تغییر استقرار سیستم مدیریت جامع تولید  است که بتواند  سودمندی اقتصادی  واحد های تولیدی در کشاورزی  ، بهره وری مصرف  منابع تولید ، حفظ شرایط برای تولید در آینده ، کاهش مخاطرات  زیست محیطی ، عدالت در دسترسی به منابع ، امنیت تولید  ، سلامت جامعه ، قدرت رقابت در بازار ، دسترسی به بازار ، مدیریت مصرف انرژی و....را تابع  یک فاكتور اساسي تحت  عنوان استاتدارد های کشاورزی پایدار مبین نماید . اين مهم نه تنها از حيث كمي، كيفي و تنوع غذايي بلكه از حيث زمان و ميزان مصرف (الگوهاي مصرف) نيز حائز اهميت مي‌باشد كه به عنوان شاخص اصلی پایداری  توسعه و توسعه یافتگی محاسبه می شود .

هدف استقرار سیستم ICM:

این سیستم با هدف اصلاح فرایند مدیریت منطبق بر استاندارد با در نظر گرفتن ملاحظات اصلی ذیل شامل :

-         رعایت ملاحظات زیست محیطی در فرایند تولید

-         هزینه پایین تر تولید .

-         افزایش قدرت رقابت محصول در بازار

-         سلامت و امنیت غذایی مصرف کنند گان

-         حفاظت مناسب از منابع آب و خاک

-         کاهش ضایعات کشاورزی  استقرار می یابد  .

مفاهیم ICM

    این سیستم مجموعه الزامات و ارکان  مربوط به نظام مدیریت جامع تولید محصولات کشاورزی  مبتنی بر  تجزیه و تحلیل مدیریت تولید  بر اساس دو استاندارد محصول و فرایند است .

ارکان اصلی   در این سیستم عبارتند از  :

1-   منابع تولید  شامل : آب ، خاک ،ابزار و  نهاده ها ی تولید و...

2-   بهره بردارن و سامانه های  تجربیات و دانش تولید کنند گان  (واحد های حقیقی و حقوقی )

3-   تحقیقات (یافته ها و دستورالعمل های تحقیقاتی )

4-   ترویج

5-   آموزش

6-   سرمایه  و بازار .

7-   روش های تولید

- فرایند  ارتباط بین 4 رکن : تحقیقات ، ترویج ، آموزش و بهره بردار ، نظام جامع اطلاعات کشاورزی  نامیده می شود . الزامات در این سیستم نیز عبارت است از :  تعیین استاندارد (الزامی ) ، دستور العمل ها ، شناسه،  کنترل ، ثبت ، اصلاح  ، بررسی  و تایید است .       استقرار این سیستم با هدف استاندارد سازی فرایند جامع تولید محصولات کشاورزی از یک طرف  و پایش ،پیشگیری وکنترل عوامل موثر در  تولیداز سه منظر اقتصادی ، زیست محیطی و اجتماعی  از طرف دیگر  است . در این سیستم  هر یک از این سه  مولفه  فوق الذکر  بر اساس  شاخص های   اصلی ذیل مورد پایش قرار می گیرند :

مولفه 1 -  بهره وری اقتصادی  (در آمد نهایی ) تولید شامل  4 شاخص  ذیل  :

1-1- میانگین عملکردتولید در مقیاس واحد سطح .

2-1-هزینه های تمام شده در واحد تولید نهایی مزرعه  (هزینه تولید  ،مصرف  منابع ، انرژی و  اکوسیستم )

3-1- میزان  بهره وری در مدیریت منابع شامل  آب ، خاک

4-1- میزان تصدیق وقدرت رقایت محصول در بازار

مؤلفه  2 - میزان سازگاری فرایند تولید با با محیط زیست بر اساس 3 شاخص  ذیل :

1-2-کیفیت محصول نهایی

2-2-میزان سازگاری فرایند تولید محصول با شرایط زیست محیطی

3-2- مدیریت  ضایعات ، زایدات ، پسمانده ها و ..در کلیه مراحل تولید .

مولفه  3 - میزان سازگاری فرایند تولید با ساختار اجتماعی  بر اساس 4 شاخص اصلی   ذیل :

1-3-  میزان دخالت  تجربیات خبرگان محلی و دانش بومی در  مدیریت تولید  

2-3-  میزان دخالت آگاهانه جامعه محلی در برنامه ریزی ، اجرا و ارزیابی

3-3-  میزان دسترسی عادلانه  تمامی سطوح  تولید کنندگان محلی از برنامه  

4-3-  میزان تاثیر برنامه در بهبود کیفیت زندگی خانوار بهره بردار  

    ICM  ،  معتقد به مدیریت زراعی  واحد های تولید بر اساس  شرایط اجتماعی  ، اقتصادی  و  ساختار های  اکوسیستم  به منظور کمک گرفتن از طبیعت برای تولید است .  بررسی ها و مطالعات متنوع در دنیا نشان می دهد که  ICM  توانایی تولید محصول خوب و کافی را دارد و را ه عملیاتی کردن آن نه از مواد تراریخته و غیره بلکه با روشهای ساده مبتی بر مواد طبیعی و تعادل های کشت بومی است . در حالی که برای تولید یک واریته تراریخته ده ها میلیون دلار هزینه لازم است ،می توان این مبلغ را برای آموزش روش های تولید ،تحقیقات و ترویج کشاورزی پایدار در مناطق دور دست نمود و این سریع ترین و موثر ترین راه و از نظر اقتصادی مقرون به صرفه ترین و عادلانه ترین روش برای تغذیه جهان استICM      نظام مدیریت تولید است كه از لحاظ اجتماعي قابل قبول، از لحاظ زيست محيطی محافظ و از لحاظ اقتصادي سودمند مي باشد.  در واقع ICM  راهبرد مديريتي است كه باعث كاهش هزينه توليد،به حداقل رساندن تاثيرات منفي بر محيط زيست و فراهم نمودن توليد و سودمندي  مزرعه در هرزمان مي شود. معیار های اصلی  ICM  عبارتند از : 

§        هماهنگي بوم شناختي : به اين مفهوم كه كيفيت منابع طبيعي حفظ شده و تمام اكوسيستم كشاورزي از انسان تا جانوران، محصولات كشاورزي و موجودات غيرزنده در روند تكاملي باشند.

§        صرفه اقتصادي:  صرفه اقتصادي نه تنها از طريق بازده مستحكم مزرعه بلكه بر اساس درجه حفاظت از منابع و به حداقل رساندن خسارت محيطي نيز محاسبه مي شود.

§        تطابق  اجتماعي : به اين مفهوم است كه توان و منابع به نحوي توزيع شودكه نيازهاي اوليه همه اعضاي جامعه برآورده شود حقوق آنها از بهره وري اراضي ، سرمايه كافي وكمك هاي فني تضمين شود.

§        سازگاري : به اين مفهوم كه جوامع روستايي قادر به تطابق با شرايط متغير و مستمر كشاورزي از جمله رشد جمعيت، سياستها و نيازهاي بازار و غيره باشند.

§        بعدانساني : حفظ سلامتي انسان و تلاش جهت بهبود كيفيت زندگي وي يكي از عناصر مهم در فعاليت هاي كشاورزي است.

اهداف ICM  :       

الف - اهداف زیست محیطی

1.     توازن زیست بوم

2.     عدم آلودگی شیمیایی

3.     آب و خاک تمیز

4.     مدیریت  تولید بر مبنای اگرو اکوسیستم

5.     حفظ منابع طبیعی

6.     حاصلخیزی بالای خاک

7.      مدیریت  مخاطرات زیستی در فعالیت های کشاورزی

ب- اهداف اجتماعی

1.     احترام به فرهنگ محلی        

2.     تامین نیازهای محلی   

3.     توانمند سازی زنان و خانوارکشاورز

4.      پایداری  در مشارکت  محلی

5.      انطباق دانش بومی  و تجربیات

6.      امنیت و سلامت  غذای جامعه 

7.        شرایط کاری  حرفه ای خوب   برای کشاورز           

ج - اهداف اقتصادی

1.     دسترسی  و ورود  بازارمناسب و منصفانه .

2.     افزایش بهروه وری  اقتصادی تولید.

3.     پایدار اقتصاد خانوار تولید کننده .       

4.     افزایش  تولید و ارزش افزوده تولیدات .

5.     کاهش  هزینه های تولید .

6.     بازده خوب و مداوم  .              

7.     کاهش نهاده های بیرونی.

8.     بهترین استفاده از منابع محلی

 استقراراین سیستم با توجه به کنترل و  پایش موثر کلیه فرایند جامع تولید در سه مرحله  :

قبل از مزرعه  ساختار پهنه اکوسیستمی  ، مهارت انسانی  ، نهاده های مصرفی  و تکنولوژی ....

داخل مزرعه  : کلیه مراحل تولید شامل کاشت ، داشت ،برداشت محصول .....

بعد از مزرعه : مراحل  بسته بندی ، حمل و نقل ، انبار ،نگهداری و ارسال محصول . به بهره بردارن  این اطمینان را می دهد که با حداقل هزینه ، مطمئن ترین کنترل را با مزایای زیر انجام دهد :

  1- حرکت به سمت تولید کم و  بدون نقص (Zero Defect) منطبق بر GAP .

2- ایجاد اطمینان برای تولید کنندگان در سود مندی اقتصادی تولید (در آمد نهایی در واحد سطح )  

3- ایجاد اطمینان در مصرف کنندگان محصولات  با تضمین کیفییت محصول .     

4- پیشگیری از مخاطرات  مزرعه  که در 4  دسته ذیل مورد پایش قرار می گیرند :

دسته اول : عوامل خسارتزای انسانی شامل میزان مهارت تولید کنندگان ،کارایی تکنولولوژی و انطباق اجتماعی  .

دسته  دوم :  عوامل خسارتزا ی در مدیریت  اقتصاد تولید شامل   میزان تفاوت  عملکرد با پتانسیل تئوری و عملی  مزرعه   ،  سود مندی مزرعه  (هزینه ها / در امد ها )

دسته  سوم  :  عوامل خسارتزای  کیفی  تولید شامل عوامل خطرزائي بيولوژيكي،عوامل شيميائي شامل کود ها و  سموم شیمیایی مصنوعی   ، آنتي بيوتيك ها ،‌فلزات سنگين (روي ، سرب، جيوه، كادميوم) ومكمل هاو هورمون ها

دسته چهارم :  عوامل خطرزاي فيزيكي شامل سرمازدگی ها ، خشکسالی ، گرما ....

5- سازگاری فرایندتولید باسیستم های مدیریت کیفیت  مانند:  ISO 20000-22000-9000 HACCP -

ساختار اجرایی  سیستم

این سیستم  قادر است اطلاعاتي از قبيل طراحي تاسيسات ،‌فرآيند توليد و توسعه تكنولوژي را فراهم نمايد و موقعيت درآن بستگي به تعهد ،‌توان كاري و شيوه مديريت دارد. اجرای این سیستم   دارای 6 مرحله مقدماتی  و سپس  اصول هفت گانه  مدیریتی مي باشد كه جهت اجراء مي بايست به طور دقيق رعايت گردد.

مراحل مراحل هفت گانه استقرار و پیاده سازی سیستم  عبارتند از :

1-مراحل مقدماتی ،  ساختار و شبکه سازی .

2-  ارزیابی سریع ساختار های  اکوسیستمی  / اقتصادی / اجتماعی  در قالب پهنه های همسان  اقلیمی تولید .

3- تجزیه وتحلیل  ، شناسایی و تعیین ریسک هاوعوامل خسارتزای نولید وتعیین محدوده های نقاط  بحرانی  بر اساس مقیاس استاندارد محصول .

4- تعیین دستورالعمل  مدیریت  هر نقطه بحرانی  بر اساس استاندارد فرایند

5 - اقدام مدیریتی  نقاط بحرانی در تولید بر اساس دستور العمل  

6 - سیستم مستند سازی و نگهداری سوابق بر اساس استقرار شبکه IT

7 - استقرار نظام شناسه و گواهی محصول.

مدل مفهومی  سیستم

این سیستم فرایند کامل مدیریت تولید را بر اساس  استاندارد های الزامی مورد پایش قرار  می دهد . این پایش شامل  شناسائی حد فاصله مدیریت تولید با استاندارد مبنا  از نظر اقتصادی ، محیط زیست و اجتماعی  صورت می گیرد . هدف اصلي شناسایی ، کنترل و اصلاح فرایند تولید  جهت  ایجاد بهره وری و ايمني پایدار در مدیریت تولید است. اين سیستم يك روش قانونمند ، علمی و عملی براي شناسائی ،‌ارزيابي و کنترل عوامل تولید  شامل تمام زنجیره از ابتدای توليد تا انتها است

   دلایل  و ضرورت اجرا ی ICM

   نظام متعارف توسعه کشاورزی مبتنی بر تکنولوژی بیرونی   که بر مبنای  انقلاب سبز  شکل گرفته  و برافزایش  کمی تولید با انتقال صرف تکنولوژی  ،مصرف علف کش ها، آفت کش هاو کودهای شیمیایی ، ماشين آلات جديد ، دست کاری های  ژنتیکی ، بذور جدید ، ارقام اصلاح شده ،  تاکید دارد  منجر به  تبدیل کشاورزی به صورت یک تجارت  و صنعت شده  و مسایل ، مخاطرات و  بحران های مشخصی راایجاد کرده است . پیدایش سموم در زنجیره غذایی، اثرات بد  تکنولوژی های مدرن بر روی محیط زیست ؛ تجمع عناصر غذایی در محصولات و آب های سطحی وزیر زمینی ، بهره برداری بی رویه از منابع آب و خاک ،کمبود انرژی و منابع  از ابتدای دهه 1970، تخریب وتهدید شدید منابع  اولیه ، به هم  خوردن تعادل اکولوژی ، تخریب شدید خاک ، مسمومیت آب و خاک ، مقاومت عوامل خسارتزا ، منفی شدن تراز درآمد و هزینه  در تولید، بیماری ها  مزمن ، سرطان ها ، مرگ و میر ، فقر و  مهاجرت .... از جمله چالش ها و بحران های حاصل از نظام فعلی توسعه کشاورزی است   . در دهه اخیر نیز ،  مشکلات  و بحران های ناشی از کشاورزی مدرن ، که  نظام تولید مبتنی بر فن آوری ودست کاری های ژنتیکی،پرتوافکنی ، کاربرد اشعه،هورمون های رشد وغیره است نیز به چالش های انقلاب سبز اضافه شده است  .  حامیان کشاورزی مدرن که ستفاده از چنین محصولاتی جهان قادر به تغذیه خودش نیست.بررسی ها در خصوص تجربیات پیاده شده در خصوص گیاهان ترا ريخته در دنیا نشان می دهد که نه تنها استفاده از این مواد باعث نجات نیست بلكه باعث بروز بحرانهای جدید در مسئله سلامت و اقتصاد شده است . بحرانهای  ناشی از  مصرف بی رویه نهاده های شیمیایی  ، در دهه های اخیر به ویژه بعد از انقلاب سبز، مسایل و مخاطرات فراوانی را همراه داشته است..هر ساله علیرغم مصرف سموم  و مواد شیمیایی در کشاورزی نه تنها خسارت ها کمتر نشده بلکه سطوح آلودگی افزایش یافته و فرایند تولید با مشکل روبرو شده است . این شرایط نشان می دهدکه بر خلاف برنامه های که نشان از امنیت تولید بعد از ورود مواد و تکنولوژی به کشاورزی داشت، اساسی ترین اثر آن یعنی تولید و تامین غذا نیز به علت مخاطرا ت ناشی از مصرف بی رویه مواد شیمیایی به خطر افتاده و این در کنار اهمیت سلامت غذا و محیط زیست که همواره با تهدیدهای جدی روبرو بوده باعث شده که فرایند کشاورزی پایدار  مورد توجه قرار بگیرد. مهمترین  دلایلی  که  اجرای برنامه کشاورزی پایدار به صورت عام و  کشاورزی  مبتنی بر   ICM را ضروری  کرده است   عبارتند از :

  تغییرات اقلیمی  و چالش های محیط زیستی

فشار صنعت و  تکنولوژی و آلودگی ها ی ناشی از  آن  در فعالیت های مختلف  انسان به ویژه در بخش کشاورزی  منجر به  تغییرات  شدید اقلیمی  در کره زمین شده است  به صورتی که تغییر در اقلیم که اخیرا به وقوع پیوسته در مقایسه با تغییرات اقلیمی متداول در طول میلیون های سال  بسیار شدید تر بوده است .افزایش  گاز های گلخانه ای  شامل بخار آب ، دی اکسید کربن ، اکسید نیتروژن ، متان ،  ازن جو پایین ، کلرو فلورو کربن  و پرو فلویور کربن   به دلیل  فعالیت های انسانی  ، فشار تکنولوژی  در کره زمین و  آلودگی های ناشی از آنها  باعث شده که دمای زمین از سال 1980 تاکنون از هر دوره دیگر در 18 قرن گذشته گرمتر شود . میزان گاز دی اکسید کربن در سال 1958 به میزان  ppm  315  بوده در حالیکه در سال 2005  به ppm360 و در سال 2026 به میزان 600ppm و در سال 2100 به 800ppm رسیده و منجر به افزایش 5 درجه سانتیگراد افزایش دما خواهد شد . منشا  افزایش هر یک از این گاز های گلخانه ای متفاوت است ولی مهمترین  منابع  افزایش این گاز ها  عبارتند از  :سوزاندن سوخت های فسیلی  ، جنگل زدایی ،تخمیر هوازی ضایعات ، مرداب ها ، فضولات حیوانی ،شالیزار ها ،کاربرد شدید نیترات ها ،مواد و عناصر شیمیایی مصنوعی در کشاورزی  ، کود های شیمیایی ، آلاینده های شیمیایی صنعتی  و غیره می باشد که باعث شده مانند یک عایق عمل کرده و مانع خروج اشعه مادون قرمز ناشی از تابش نور خورشید به جو و در نتیجه افزایش  دمای زمین گردد. به صورتی که اگر گاز های گلخانه ای وجود نداشت دمای کره زمین حد اقل 15 در جه سانتی گراد خنک تر بود. این افزایش دما ناشی از گاز های گلخانه ای در قرن 21 منجر به چالش های بزرگی شده است از جمله می توان به موارد ذیل اشاره کرد :

-تاثیر گرمایش زمین بر انسان : مرگ بیش از 20000نفردر سال 2003 در اروپا  به دلیل گرمای بی سابقه

-تاثیر بر محصولات کشاورزی  : بالا رفتن دما طی یک دهه گذشته منجر به کاهش 10 درصد تولید محصول شده است ( با شاخص بررسی محصول برنج ) 

- تاثیر بر گیاهان و جانوران : ظهور تغییرات ژنتیکی  و بروز بسیاری از بیماری ها ، تغییر زمان مهاجرت ، تغییر دوره های تخم گذاری ، ظهور زود هنگام گل دهی و پروانه ها و....

- تاثیر بر مناطق قطبی ، اقیانوس ها و یخچال ها  : مانند پدیده ال نینو

در جدول  ذیل سهم  بخش کشاورزی در  تغییرات اقلیمی  و  تخریب محیط زیست شرح داده شده است

ردیف	آلاینده	صنعت	کشاورزی	ساخت و ساز و سایر
1	انتشار سرب	60درصد ناشی از سوخت های فسیلی	کم	35 درصد
2	انتشار کادمیم	13درصد	12درصد	75درصد
3	Co2	80 درصد	2درصد	18درصد
4	متان	18درصد	65درصد	17درصد
5	انتشار جیوه	20درصد	2درصد	78درصد
6	انتشار N2O	12	80درصد ناشی از کود های شیمیایی	8درصد
7	انتشار ذرات	35	40درصد	250درصد
8	SO2	75درصد	18درصد	7درصد

با  وجود ظهور تغییرات اقلیمی  ناشی از  گاز های  گلخانه های تعهدات و پیمان های مهم بین المللی  تصویب شده است  ولی  از مهمترین راهکار ها و پیشنهاد های  موثر در کاهش گاز های گلخانه ای اجرای برنامه های مدیریتی و فنون زیست محیطی در بخش کشاورزی  و تغییر در سوخت و بهبود راندمان انرژی در صنایع و ساختمان های مسکونی و حمل و نقل است .

  بحران  امنیت و سلامت  غذا .

با توجه به افزایش جمعیت دنیا  و کاهش روز افزون منابع تولید ،کشاورزی سنتی که شامل شیوه های زراعی ونظام تولید قبل از ورود تکنولوژی به کشاورزی بر مبنای تعادل وتوازن های طبیعی واکولوژی در طبیعت استوار بود ،نمی توانست جوابگوی تامین غذای دنیا باشد . از این رو در دهه 1950 میلادی با شروع انفلاب سبز در کشاورزی ،نظام کشاورزی سنتی به سمت کشاورزی انقلاب سبز و یا نظام کشاورزی فشرده فعلی تغییر پیدا کرد که در حال حاضر نظام غالب کشاورزی در دنیاست . این نظام مبتنی بر بسته فن آوری،تاکید بر گونه های پربازده، مکانیزاسیون،مصرف علف کش ها، آفت کش هاو کودهای شیمیایی می باشد.کشاورزی مرسوم با ورودتکنولوژي هایی نظیر نهاده هاي شيميايي، ارقام پر بازده، روش هاي نوين آبياري وماشين آلات جديد ، قابلیت دسترسی زیاد به کودها وآفت کش ها، بذور جدید ، ارقام اصلاح شده ، روش های نوین آبیاری ، روش های جدید کشت و...  به صورت فزاینده ای تکامل یافت ، به صورتی که بزرگترین مشکل در دهه اول انقلاب سبز  مازاد تولیدات کشاورزی بود.در این دوره زراعت با هوموس، کنترل مکانیکی علف های هرز ونیاز به مدیریت زراعی در بخش کشاورزی و .. همگی به بوته فراموشی سپرده شدند ؛ کشاورزی به صورت یک تجارت در آمد وهمانند دیگر صنایع از کارآرایی بالایی برخوردار گردیدو  حفاظت خاک به فراموشی سپرده شد .در اواخر دهه 1960 وابتدای دهه 1970،یعنی تنها بعد از یک دهه از ورود تکنولوژی به کشاورزی  حوادثی باعث شد که توسعه کشاورزی ، بامسایل و مخاطرات جدیدی مواجه گردد.با پیدایش سموم در زنجیره غذایی، آگاهی مردم از اثرات تکنولوژی های مدرن بر روی محیط زیست افزایش یافت ؛ تجمع عناصر غذایی در آب های سطحی وزیر زمینی وبهره برداری بی رویه از آنهازیاد شد.کمبود انرژی و منابع  در ابتدای دهه 1970، علایم شروع مخاطرات جدید نظیر تخریب وتهدید شدید منابع  اولیه ، به خوردن تعادل اکولوژی ، تخریب شدید خاک ، مسمومیت آب و خاک ، مقاومت عوامل خسارتزا ، منفی شدن تراز درآمد و هزینه  در تولیدو.... را نمایان ساخت .  اهداف مورد انتظار از انقلاب سبز، تولید بالای محصولات کشاورزی با هدف تامین غذای مردم دنیا بود.اما تنها کمتر از دودهه از ورود نهاده های شیمیایی در فرایند تولید محصولات کشاورزی،به دلیل كاربرد بی رویه ونامناسب نهاده های وبرخی تکنولوژي های دیگر، فرايند توليد با مشكلات و  بحران های جدیدی مواجه شد که تبعات آن خيلي بيشتر وحادتر از شرايط عدم دسترسي به تكنولوژي بوده است.در حال حاضر مخاطرات وبحران های حاصل از ورود نهاده های شیمیایی به بخش کشاورزی علاوه بر سلامت تولید،کمیت ومیزان تولید را نیز با مشكل مواجه کرده است.ومخاطرات زیست محیطی وبهداشتی جدی را به همراه داشته وبا تحدید شدید منابع تولید همراه است . در شکل ها ی 1و2 مخاطرت ناشی از مصرف بی رویه  نهاده های شیمیایی در کشاورزی به صورت مقاومت آفات و افزایش هزینه های حفاظت و مخاطرات زیست محیطی و سلامت نشان داده شده است .

چالش های  بهداشت و سلامت    

در نظام کشاورزی  رایج   (فشرده ) بهداشت و سلامت افراد به شدت تحت تاثیر عوامل مخرب قرار دارند که مهمترین آنها عبارتند از :

عوامل شیمیایی:

-   بسياري از سموم موجود در بازار به ويژه در خاور ميانه غير استاندارد است۔

-   سالانه دو ميليون پانصد هزارتن سم در جهان مصرف مي شود كه سهم هر فرد  نيم كيلو گرم مي باشد۔

-     ميزان باقيمانده سموم ،نیترات و ...در  بسیاری از محصولات از حد مجاز بيشتر است .  ( سنجش نمونه اي از  خيار گلخانه اي  در يك دوره سنجش  ،نمايانگر وجود باقيمانده  سيزده  نوع سم با بنيان كلره و هفت سم با بنيان فسفره بوده است (.

-   سالانه 22  ميليون نفر بر اثر سموم شیمیایی   در کشاورزی  دچار  مسمومیت  ، مرگ و میر ، بیماری های مزمن ، عوارض پوستی ف بیماری های اعصاب ، ناهنجاری های تولید مثل و.. مي شوند .

-     در حال حاضر 5/2 ميليون تن سموم آفت‌كش در دنيا مصرف مي‌شود، (نیم کیلو برای هر فرد در سال )

-     هفتادو پنج درصد سموم  در كشورهاي توسعه يافته استفاده مي‌شوداما وقوع مسموميت در كشورهاي در حال توسعه 13 برابر بیشتر از كشورهاي توسعه يافته مي‌باشد

-   بیش از 25 درصد از سموم در سبزی وصیفی  که مصرف تازه خوری دارند مصرف می شود.

-     در حال حاضر علاوه بر  بحران  های ناشی از مواد شیمیایی  ، مواردی نظیر :هورمونهای رشد.دست کاری های ژنتیکی  . محصولات ترایخته .آنتی بیوتیک ها .اشعه و پر تو افکنی .موا شیمیایی سنتز شده.سموم هورمونی و شبه هورمونی .علاوه بر  مخاطرات شیمیایی  سایر عوارض  ناشی از تکنولوژی  در کشاورزی  به صورت ذیل بر سلامت و بهداشت تاثیر گذار است .

عوامل فیزیکی  :  شامل صدا ،ارتعاشات ،ماشین آلات ،اشعه های مادون قرمز و ماورا بنفش ،گرما ،سرما ، الکتریسیته 

عوامل مکانیکی و ارگونومیکی  :   شامل ابزار نامناسب ،وضعیت نامناسب بدن در حین کار ،حمل بار

عوامل بیولوژیکی :  شامل تماس با حیوانات، آلاینده های بیولوژیکی ،انگل ها ،باکتری ها ،ویروس ها

عوامل روانی  :شامل استرس و فشار های روانی ،خستگی

چالش ها و بحران های  محیط زیستی 

       تخریب  محیط زیست  ، تحدید منابع طبیعی  ، به هم خوردن تعادلی های  اکوسیستمی ، دست کاری ها در نظام اگرو اکوسیستم ، گاز های گلخانه ای  ، مرگ بیولوژیک خاک ، فرسایش های شیمیایی ، آلودگی های صنعتی  و شیمیایی ، زباله ها ، فاضلاب  ها ،  تجمع عناصر ، مقاومت ها ، ظهور آفات و عوامل مقاوم جدید  ،کیفیت  پایین ، کمیت  و کیفیت آب  از جمله آسیب های   نظام کشاورزی فشرده  به طبیعیت و محیط زیست است  .  محیط زیست متاثر از فعالیت های کشاورزی  شامل  مجموعه عوامل و شاخص ها در فرايند توسعه پايدار و بهبود زندگي بهره بردارن  کشاورزی است   که   علاوه بر رشد شاخص اقتصادي يا اجتماعي ، ارزيابي نويني شامل سياست ها و شاخص های توسعه پایدار و  محيط زیست نیز موردبررسی قرار می گیرند  . این   شاخص ها  ابزاري قوي براي ارزيابي ميزان سرمايه گذاري ها در افق بلند مدت براي بهينه سازي الگوهاي مصرف، حفاظت از سرمايه‌هاي طبيعي، بهبود وضعيت بهداشتي و سلامتي است. چالش های اصلی  ناشی از  نظام کشاورزی فشرده   در بخش محیط زیست را می توان به موارد ذیل تقسیم بندی نمود  :

  الف-ناپایداری در سیستم های محیط زیست : سيستم هاي زيست محيطي حياتي در دچار صدمه  و آسیب  جدی  شده  فعاليت هاي كشاورزي  فشرده  به شدت سيستم هاي زيست محيطي  را تحت تاثیر قرار  داده است

ب- افزایش  آسيب پذيري انساني ناشی از تخریب  زیستی  :  فعالیت های کشاورزی فشرده  باعث  آسيب به محيط زيست  داشته که این آسیب  تاثير مستقیم بر بر تندرستي بشر داشته است  

ج- ناپایداری در ظرفيت‌هاي صنعتي و اجتماعي :الگوهاي مهارتي، گرايش ها و زير ساختهاي اجتماعي و صنعتي در  منجر به  چالش هاي  اجتماعی  ،  زيست محيطي و سلامت فرد و جامعه بهره بردار شده است

د- ناپایداری و به هم خوردن تعادل های  اکوسیستمی  به ویژه اگرو اکوسیستم ها   که به صورت کلی موارد تحت تاثیر محیط زیستی در نظام کشاورزی فشرده در جدول ذیل شرح داده شده است .

شاخص های محیط زیستی صدمه دیده ناشی از فشار تکنولوژی  در کشاورزی رایج

 

1	تنشهاي اكوسيستمي	19	ظهور بیماری ها و آفات  جدید
2	تنش هاي آبي	20	نا كارآيي  طبیعی اكوسيستمي
3	فشارهاي محيطي	21	عدم مسئوليت پذيري
4	آب  ناسالم	22	چالش انطباق  صنعت
5	خاك ناسالم	23	فقر مواد آلی
6	به هم  خوردن تنوع زيستي	24	به  هم خوردن  تنوع گونه ها
7	مرگ بیو لوژیک خاک	25	پسماند های مصنوعی
8	فرسایش شیمیایی  خا ک	26	زباله های شیمیایی
9	مقاومت عوامل مضر محیطی	27	استرسهاي محيطي
10	ترکیبات شیمیایی مصنوعي	28	مصرف بی رویه شيميايي
11	تحدید منابع طبيعي	29	عدم ثبات اكولوژي
12	گاز های گلخانه ای	30	تجمع عناصر مضر
13	نا پايداري منابع	31	بحران کیفیت
14	آسيب پذيري از نهاده ها	32	دست کاری های ژنتیکی
15	اشعه ها و پرتو افکنی	33	كميت آب
16	هورمون ها و انزیم ها	34	عدم امنیت اقتصادی
17	كيفيت آب	35	بحران  غذا
18	فقر	36	آلودگی

 

§         کاربرد مواد شیمیایی  دارای اثر ماندگاری بالا در خاک و آب (POP ) در فعالیت های  کشاورزی باعث اثرات تخریبی  دراز مدت بیولوژیکی  و محیط زیستی شده اند .

§         سيستم هاي زيست محيطي حياتي در فعاليت هاي كشاورزي فشرده   در حال تهدید و ضدمه دیدن هستند  و این شامل تندرستی  كشاورزان و گروه هاي بهره بردار و خانوار آنها  متاثر ازمحيط زيست  صدمه دیده  نیز می شود  

§          کاهش کیفیت و کمیت آب 

§         به هم خوردن  تعادل  های  زيستي

§         تنش هاي اكوسيستمي

§         مرگ بیولوژیک خاک

§          حذف  گونه های مفید زیستی  و به هم خوردن تنوع گونه ها

§         تحدید منابع طبيعي از جمله چالش های کاربرد مواد شیمیایی صنعتی در کشاورزی است

چالش  های  ناشی از دست کاری های ژنتیکی

فشارهای  ناشی از مکتوبات و اظهارات  حامیان  کشاورزی مدرن بر طبق الگوی انقلاب سبز در این مورد که کشاورزی پایدار و ارگانیک معادل کاهش تولید و قحطی غذا خواهد بود درکنار حمله مافیای تجارت و بازار سم   در کشاورزی  که این بار بر خلاف  دهه 50 و 60 که با سلاح سموم شیمیایی وارد شد ه بود با اسلحه کاربرد گیاهان تراریخته ، پرتو افکنی و مواد شیمیایی سنتز شده وارد شده است باعث شده که در ذهن بسیاری به غلط ، عملیاتی کردن کشاورزی پایدار به صورت ساده و کم هزینه امکان پذبر نباشد .  بسیاری از حامیان تولیدات کشاورزی مدرن  اظهار نموده اند که اگر همه کشورها این  رو ش را در تولید محصولات کشاورزی  انتخاب کنند جهان از قحطی خواهد مرد .آنها در مقالات علمی  و از طریق رسانه های مختلف عنوان می کنند که این نوع  کشاورزی ، پايدار نيست و تولیدات آن به مراتب از کشاورزی مدرن پایین تر است .  آنها از این طریق فشار را برای کاربرد محصولات تراریخته ،هورمونهای رشد ،آنتی بیو تیکهای خوراکی دام ،اشعه دادن و پرتوافکنی  و مواد شیمیایی سنتز شده را افزایش داده وکاربرد آن را به جای استفاده از مواد شیمیایی که مخاطرات آنرا پذیرفته اند، توجیه می نمایندبا این نظریه که بدون استفاده از چنین محصولاتی جهان قادر به تغذیه خودش نیست .این در حالی است که   بررسی ها   در خصوص تجربیات پیاده شده در خصوص گیاهان ترا ریخته در دنیا نشان می دهد که نه تنها استفاده از این مواد باعث نجات نیست بلکه باعث بروز بحرانهای جدید  در مسئله سلامت و  اقتصاد شده است .مثال بارز در این زمینه کشور آرژانتین  به عنوان یکی از بزرگترین کشورهای  تولید کننده محصولات تراریخته در جهان  که 28 در صد کل محصولات  تراریخته را تولید می کند  ،می باشد . بیش از هشتاد درصد سطح زیر کاشت سویا در 5/6  میلیون هکتار از سویای تراریخته استفاده شد.نتایج  به دست آمده نشان  می دهد که  در آمدکشاورزان به نصف  تقلیل یافته و شرایط بسیار ی از کشاورزان برای جبران  تامین هزینه های سنگین انجام گرفته در در سطح بسیار بدی قرار دارد که مهمترین علت آن هزینه های سنگین مواد تراریخته و کاهش  30 در صدی قیمتها در سال های اخیر به علت عدم اطمینان از سلامت و مخاطرات پیش بینی نشده این محصولات بوده است ۔ از 1993 تا 2000تعداد تولید کنندگان 32 در صد کاهش پیدا کرد و از 170000نفر به116000نفر کاهش پیدا کرد یعنی 54000نفر کشاورز به طور ناخواسته شغل خود را از دست دادند.وابسته شدن تولید به مواد و سرمایه های تجارتی خارجی باعث ور شكستگي اقتصاد کشاورزی و افزایش فقر و گرسنگی در سطح روستاها و شهرها و ترک ناخواسته مزارع توسط هزاران کشاورز شده است .

باخبر شدیم سرکار خانم دکترفلور قانع   دکترای ترویج و  آموزش کشاورزی دانشگاه مالزی که به عنوان پژوهشگر  در برنامه ملی IPM.FFS  کشور فعالیت های شایانی داشتند ، بر اثر ضایعه مغزی دار فانی را وداع گفتند .  ایشان در اخرین فعالیت تحقیقاتی ، مشغول بررسی  ارزیابی اثر بخشی IPM در کشور ایران  و مقایسه ان  باکشور مالزی در قالب تز دکترا مشغول کار بودند  که چند روز قبل از دفاع  نهایی ،بر اثر این ضایعه دعوت حق را لبیک گفتند . پایان نامه کار شناسی ارشد ایشان  هم  در باره بررسی اثر بخشی شیوه مدرسه در مزرعه در توسعه IPM در محصول پنبه شهرستان گرمسار بود.
 از طرف خود و سایر همکاران  ضمن عرض تسلیت  و آرزوی صبر  به خانواده محترمشان ، برای آن مرحومه از درگاه قادر متعال رحمت و مغفرت مسلت داریم .روحش شاد .

       يكي از بزرگترين چالش هاي روبروي دولت ها در هزاره سوم میلادی ،مسئله تامین وسلامت  غذای جميعت  کشور ها است. عدم توانایی بسیاری از  دولت ها در امنیت و سلامت غذای کافی باعث  سوق دادن بسیاری از کشور ها به سمت بحران های شدید اجتماعی شده  است . با توجه به این که در آینده نزدیک جمعیت دنیا به مرز 10 میلیلاد نفر خواهد رسید در صورت تاکید بر نظام فعلی  کشاورزی ، برای تامین غذای  این جمعیت حد ااقل به یک میلیارد  هکتار اراضی جدید ، منابع آب  شیرین جدید ، مصرف چند برابری ازت   است که همین نکته  نشان از خاموشی بیولوژیک خاک  . مرگ کره  زمین خواهد بود . کمتر از یک دهه بعد از انقلاب سبز   ،فرايند توليد محصولات کشاورزی با مشكلات وبحران های جدیدی مواجه شدکه تبعات آن خيلي حادتر از شرايط عدم دسترسي به تكنولوژي بوده است.هر ساله علی رغم مصرف  سموم شیمیایی مصنوعی  در کشاورزی نه تنها خسارت ها کمتر نشده بلكه سطوح آلودگی افزایش یافته وفرایند تولید با مشكل روبروشده است . گونه های مختلف  آفات،بیماری وعلف هرز در برابر سموم شیمیایی موجود مقاوم شده اند . خاک  ها با  مسمومیت ها، تخریب وفرسایش های شیمیایی شدید روبرو هستند .سلامت انسان نیز از طریق  بروز بیماری های پوستی، سرطان ها،مسمومیت های منجر به مرگ،بیماری های مزمن با تهدید مواجه شده است . تخریب محیط زیست  و بر هم خوردن تعادل های طبیعی کشت بوم ها نیز از دیگر بحران های حاصل از مصرف بی رویه مواد شیمیایی مصنوعی در کشاوری بوده است . این بحران ها در حالی است که مهمترین هدف کاربری تکنولوژی یعنی  افزایش میزان و كميت توليد نیز با بحران و رکود  مواجه شده است. زیرا بررسی ها نشان می دهد با وجود مصرف ده برابر سموم شيميايي  در دهه های  اخير در ، ميزان كاهش محصول بر اثر خسارت ناشي از افات و بيماريها دو برابر افزايش يافته است و با وجود  مصرف سموم شیمیایی   تا40  در صد محصولات با وجود مصرف سموم از بين ميروند  و این در حالی است  که بیش از  600گونه آفت شامل  425  بند پايان،150  گونه عوامل بيماري زا  و 150 گونه علف هرز در برابر سموم شیمیایی مقاوم شده اند . از طرف دیگر  افزايش روز افزون هزينه هاي کنترل شیمیایی ميزان بهره وري  اقتصادی در توليد را در حد ريسك پايين آورده است. در سال 2003 میزان هزینه  کنترل شیمیایی در دنیا رقمی حدود 200میلیون دلار است در حالی که این رقم در سال 1985 چیزی حدود 50 میلیون دلار و در سال 1970 حدود 5 میلیون دلار بوده است .این تجارت باعث شده که سالانه حدوددو ميليون پانصد هزارتن سم در جهان مصرف مي شود كه سهم هر فرد نزدیک به  نيم كيلو گرم مي باشد. تماس  مستقیم  افراد و یا باقیمانده عناصر ناشی از  سموم در محصولات ،آب و خاک  سالانه باعث مسمومیت 22 میلیون نفر در دنیا می شود  « تعدادزیادی  دچار مسمومیت های شدید ، بيماريهاي دايمي و  سرطان  و مرگ می گردند.   این علایم  نشان می دهد که بر خلاف  تبلیغات و ادعا هایی  که نشان از امنیت تولید بعد از ورود تکنولوژي به کشاورزی داشت، اصلی تر ين هدف آن یعنی تولید کافی غذا نیز به خطر افتاده و علاوه برآن  سلامت انسان و محیط زیست به شدت در معرض آسیب قرار گرفته است . در این میان جبهه جدیدی متشكل از حامیان کشاورزی مدرن قرار دارند که راه رسیدن به کشاورزی پایدار وحذف نهاده های شیمیایی مصنوعی  را کشاورزی مدرن می دانند.آنهادر مقالات علمی واز طریق رسانه های مختلف عنوان  می کنند که کشاورزی ارگانیک ، پايدار نيست وتولیدات آن به مراتب از کشاورزی مدرن پایین تر است واز این طریق فشار را برای کار برد محصولات  ترا ريخته ،اشعه دادن وپرتوافکني ومواد سنتز شده را افزایش داده وکاربردآن را به جای استفاده از مواد شیمیایی که مخاطرات آن را پذیرفته اند، توجیه  می نمايند. این در حالی است که بررسی ها در خصوص تجربیات پیاده شده در خصوص گیاهان ترا ريخته در دنیا نشان می دهد که نه تنها استفاده از این مواد باعث نجات نیست بلكه منجر بروز بحرانهای جدید در مسئله سلامت و اقتصاد شده است .مثال بارز در این زمینه کشور آرژانتین به عنوان يكي از بزرگترین کشور هاي تولید کننده محصولات ترا ريخته در جهان است که 28 در صد کل محصولات ترا ريخته را تولید می کند.ولی فقط کمتر از یک دهه از ورورد آرژانتین  محصولات تراریخته،کشاورزان حتی قادر به تامین غذای کودکان خود نیز نیستند .در حالی که  یک بررسی  جامع در بیست کشوردر حال توسعه  و برروی دو میلیون کشاورزی که در تولید محصولات ارگانیک فعال هستند  نشان مي‌دهد که کشاورزی ارگانیک با تکنیک ساده در حال افزایش محصول در بیشتر نقاط جهان مي‌باشد که در بیشتر موارد تا بالای 80 درصد با موفقیت همراه بوده‌است. علاوه بر این ، رونق اقتصادی این محصولات که معمولا با نرخ حدود 2 تا 3   برابر به فروش می رسند نشان می دهد که نظام کشاورزی ارگانیک به راحتی علاوه بر افزایش کمی تولید با نرخ بالای سود دهی نیز همراه است و به همین دلیل مهمترین پتانسیل برای ورورد به یک چرخه پایدار تجارت محصولات کشاورزی به شمار می رود .تا سال 2008 میلادی حدود   60 میلیون هکتار اراضی کشاورزی در 120کشور در 5 قاره جهان  که از این زیر کشت ارگانیک قرار گرفته است .. به لحاظ تجارت خارجی و بازار فقط در سال حدود 30 میلیارد دلار ارزش فروش محصولات کشاورزی ارگانیک بود و در نهایت پیش بینی می شود که تا سال 2050 حدااقل یک چهارم کشاورزی دنیا نحت پوشش کشاورزی ارگانیک قرار گیرد . و این امر ضرورت نگاه جدی برای وصل شده به این نظام بزرگ اقتصادی را بیش از پیش  نشان می دهد .

2- مفاهیم و تعریف كشاورزي ارگانيك

کشاورزی ارگانیک، نظام زراعی است مبتنی بر مدیریت اکوسیستم زراعی، تمرکز بر حاصلخیزی خاک و سلامت گیاه و عدم مصرف مواد شیمیایی مصنوعی كه با شرایط اجتماعی، اقتصادی منطقه‌ای و محلی سازگار است. در سطح فراتر از كشاورزی ارگانیك، کشاورزی بیودینامیک تعریف می‌شود كه شامل ابعاد روحانی با ساختار ریتمهای کیهانی، نیروی حیاتی، کیفیت، تدارکات بیودینامیک، موجود زنده مزرعه می‌شود. در سیستم كشاورزی ارگانیك، خاك به عنوان یك سیستم زنده تلقی می‌شود كه با تقویت آن، فعالیت میكروارگانیسم های مفید نیز تقویت می‌شود. این ایده كه خاك یك سیستم زنده است، پایه اصلی  در نظام ارگانیک است  كه معتقد است بین خاك، گیاه، حیوان و انسان یك ارتباط ناگسستنی وجود دارد.كشاورزی ارگانیک در ساده‏ترین تعریف به عنوان «كشاورزی بدون افزودن مواد شیمیایی صنعتی» تعریف شده است. ماده شیمیایی صنعتی، ماده‏ای است كه طی فرایندهای شیمیایی غیرطبیعی تهیه شده است. این تعریف، ناقص و حتی نادرست است. این تعریف بدان معنا نیست که كشاورزی ارگانیک قطعا كشاورزی بدون مواد شیمیایی باشد.مواد شیمیایی صنعتی (مصنوعی) چون علف‌كشها، حشره‏كشها، قارچ‏كشها، داروهای دامی، سوپرفسفات و اوره در كشاورزی ارگانیک به‏كار نمی‏رود. به طور کلی در مزارع ارگانیک، هیچ‏گونه ماده شیمیایی مصنوعی به کار برده نمی‏شود. این مواد در آماده‏سازی خاك، رویش گیاه یا تولید نهاده‏هایی كه در تغذیه گیاه، ذخیره‏سازی، فراوری و یا فروش آن دخالت دارند، به کار نمی‏روند. به‏علاوه، دامها تا حد امكان اجازه حركت آزادانه در مرتع را دارند.

3- مبانی کلیدی در  كشاورزي ارگانيك

·           كشاورزی ارگانیک، حرکت رو به عقب نیست. در این سامانه، دانش بومی با علم جدید تركیب می‏شود و در عین حال با سایر روشهای نوین مدیریت، سازگار است. مزارع ارگانیک همچون دیگرزمینهای زراعی به خوبی آماده شده و نیازمند مدیریت قوی، به ویژه در مورد خاك و آفات است.

·           كشاورزی ارگانیک بر پایه استفاده از نهاده‏های ارگانیک طبیعی و درون مزرعه‏ای چون كود دامی تازه، كمپوست، كود سبز، كنجاله و ضایعات فرآوری مواد غذایی و همچنین كنترل زیستی آفات همراه با کمترین استفاده از مواد معدنی طبیعی برای تقویت نظام زراعی - اقتصادی مزرعه و بهبود فعالیتهای زیستی خاک استوار است.

·           كشاورزی ارگانیک در كشورهای گوناگون با نامهای مختلف شناخته می‏‏شود که 16 نام برای آن ازجمله كشاورزی بیولوژیك، كشاورزی پایدار و كشاورزی زاینده ذکر شده است.كشاورزی بیولوژیك نامی است كه در اروپا بسیار رایج است، در حالی‏كه در آمریكا و بریتانیا عبارت كشاورزی ارگانیک را ترجیح می‏دهند، هرچند كه مکتب ارگانیک به عبارت دقیق‏تر، فلسفه‏ای است كه شامل آموزش، هنر، تغذیه، مذهب و همچنین كشاورزی است. كشاورزی ارگانیک در كشورهای توسعه نیافته و در حال توسعه عمدتا به علت مسائل اقتصادی و كمبود نهاده‏های شیمیایی به طور گسترده‏ای استفاده می‏شود، در حالی که توفیق آن در كشورهای پیشرفته، بیشتر در واكنش به کشاورزی پر نهاده و یا كشاورزی صنعتی بوده است.

·           با افزایش سطح آگاهیها، بازارارگانیک  رشد قابل توجهی را تجربه کرد به حدی که برنامه‌ریزان به منظور جلوگیری از تقلب استانداردهایی را برای تولید، عرضه و برچسب‌زنی محصولات ارگانیک تدوین و ارائه کرده‌اند. بر اساس این استانداردها، در هر کشوری با نظارت دولت نهادی غیردولتی نظارت بر اجرای استانداردها در واحدهای تولیدکننده محصولات ارگانیک را بر عهده می‌گیرد و البته مسئولیت نظارت کلی بر عهده دولت باقی می‌ماند. البته نظارت از سوی سازمانهای بین‌الملی نیز پیش‌بینی شده است.

·           بر چسب‏گذاری محصولات ارگانیک باید توسط یك سازمان سوم و اثبات این امر صورت بگیرد که محصول، مطابق استانداردهایی که در سراسر جهان توسط صدها سازمان گواهی‏كننده، كشاورزان مختلف، شركتهای تجاری، سازمانهای غیردولتی و اخیرا دولتی شكل گرفته‏اند، تولید شده است. گواهی محصولات ارگانیک، فرایندی پیچیده است، اما تلاشهایی در راستای هماهنگ كردن استانداردهای گوناگون به منظور توسعه بازار محصولات ارگانیک در جریان است.

·           چالش فعلی در این راه، هماهنگ‏سازی هرچه بیشتر استانداردها ضمن رعایت محدودیتها و ملاحظات منطقه‏ای و كاهش هزینه‏های مراحل چندگانه گواهی و اعتباردهی و تنگناهای ورود به بازار این محصولات است. یكی از تصورات اشتباه در مورد كشاورزی ارگانیك، آن است كه این شیوه كشاورزی بی‌نیاز از كاربرد مواد شیمیایی است. چراكه ساختمان تمام موجودات زنده و غیرزنده از تركیبات شیمیایی تشكیل شده است لذا كاربرد آن دسته از مواد شیمیایی كه به صورت طبیعی به دست آمده‌اند (مثلا آب كه از خود طبیعت است در واقع یك نوع ماده شیمیایی به حساب می‌آید و یا سنگ فسفات كه از معادن طبیعی استخراج می‌شود) و یا به اصلاح مصنوعی نیستند در كشاورزی ارگانیك بلامانع است.

4- تعاریف و باورهای غلط  درباره كشاورزی ارگانیك

اشتباه  اول : یكی از تصورات اشتباه در مورد كشاورزی ارگانیك، آن است كه این شیوه كشاورزی بی‌نیاز از كاربرد مواد شیمیایی است. چراكه ساختمان تمام موجودات زنده و غیرزنده از تركیبات شیمیایی تشكیل شده است لذا كاربرد آن دسته از مواد شیمیایی كه به صورت طبیعی به دست آمده‌اند (مثلا سنگ فسفات كه از معادن طبیعی استخراج می‌شود) در كشاورزی ارگانیك بلامانع است.

اشتباه  دوم  : نباید تصور كرد كه كشاورزی ارگانیك صرفا بر جایگزینی نهاده‌های آلی با مواد شیمیایی بحث می‌كند چراكه كاربرد غلط مواد آلی نیز، چه به صورت مصرف بیش از حد و چه به صورت عدم كاربرد آنها در زمان مناسب و یا تركیبی از هر دوی این موارد به نحو قابل ملاحظه ای سبب اختلال در عمل چرخه‌های زیستی یا طبیعی می‌شود.

اشتباه  سوم : تصور اشتباه دیگر از كشاورزی ارگانیك آن است كه برخی كشاورزی ارگانیك را نوعی برگشت به عقب و استفاده از شیوه‌های مرسوم سالهای قبل از انقلاب صنعتی می‌دانند. بلكه بلعكس، زارعین كشاورزی ارگانیك نمی‌توانند خود را از دستاوردهای علمی 50 ساله اخیر بی‌نیاز بدانند.

تعریف و مفهوم   IPM 

     بنابر تعریف IPMعبارت است ازشيوه هايي در مديريت آفات كه طي آن محيط زيست و جمعيت فعال آفات را مد نظر قرار داده و از تمام فنون و الگوهاي مناسب به عنوان يك روش امكان پذير و سازگار برای كنترل جمعيت آفات در زير سطح آستانه زيان استفاده میکند . کشاورزی با تکیه بر سموم شیمیایی نتوانسته است بسیاری از نیازهای اکولوژیک کشاورزی  پایدار  را تأمین نمایدو تمرکز کشاورزان در سیستم‌های سنتی بر مصرف بی‌رویه سموم علیرغم اثر سریع و قابل مشاهده و پیش بینی بر روی آفت، سهولت کاربرد و تکرار و قابل اطمینان‌ترین روش در کنترل آفات اولیه، منجر به بروز مشکلات فراوانی از قبیل:

-ایجاد مقاوت به آفت‌کشها

- بروز آفات ثانویه

-پایداری در محیط زیست و اثر تجمعی سموم در بافتهای موجود زنده زنجیره‌های بالاتراز باقیمانده []

- شیوع بیماری‌های گوناگون در انسان و دام  و بروز مسمومیت‌های حاد

- کاهش میزان بهره‌وری محصول

- افزایش میزان هزینه تولید

-عدم کارآیی سرمایه‌گذاری در کشاورزی

تا دهه 1980 در كشورهاي در حال توسعه مديريت تلفيقي بخصوص در مورد كشاورزاني كه در مساحت كمي كشاورزي مي كردند مسئله اي انجام نشدني بود . اما به تدريج كه شيوه هاي ترويجي بالا به پايين بيشتر به خاطر يكنواخت بودن محتواي دوره هاي آموزش و عدم مشاركت بهره برداران در برنامه ريزي ها ، تعيين نيازها و تصميم گيري هاي اجرائي بدون نتيجه مانده و تحركي در كشاورزان ايجاد نكرد ، توجه و حركت به سمت راهكارهاي جديد شروع شد .  نتایج این پژوهش  ها و فعالیت ها منجر به تعریف سطح جدیدی از  مدیریت تلفیقی آفات  با رویکرد  مشارکتی  برای اجرا در سطح کشاورزان کوچک و جوامع محلی   با عنوان  مدیریت مشارکتی تلفیقی  تولید و حفاظت از محصول شد که با عنوان اختصاری  IPM.FFS از دهه 80 میلادی به عنوان برنامه اصلی امنیت و سلامت غذا در بسیاری از کشور های  در حال اجراست .  شیوه مدرسه در مزرعه به  عنوان شیوه مناسب  در فرایند اجرا ،ترویج و توسعه مبانی کشاورزی پایدار در شرایط مختلف بهره برداری طراحی و ارایه شده که هم اکنون به عنوان روش  اصلی توسعه کشاورزی پایدار در بسیاری از کشورهای توسعه یافته و یا در حال توسعه می باشد .

مدرسه در مزرعه ،  فرایندی است مبتنی بر مشارکت و ظرفیت سازی  بهره برداران در مدیریت جامع تولید و حفاظت از محصولات کشاورزی در مناطق مختلف تولید . از لحاظ مفهومی مدرسه در مزرعه فرایندی است پويا براي عملياتي كردن  پايدار مشاركت بهره برداران دراعمال مديريت جامع  توليد ،حفاظت و بهره وري  از منابع با تكيه بر كشف و شناخت كشت بومزراعی  . این امر  با کاربرد روش تحقيقات مزرعه ای کشاورز مدار وبا تاكيد بر تلفيق  عملياتي تجربه و دانش در جهت توسعه كمي وكيفي تولیدات کشاورزی صورت می گیرد . این شیوه به عنوان بهترین راهبرد اجرا و توسعه مدیریت تلفیقی آفات   درمناطق عملیاتی کشاورزی  و مناطق روستایی و جوامع محلی است . بنابر این مدرسه در مزرعه به عنوان روش ترویج مزرعه ای مبتنی بر مدیریت مزارع بر اسا س  کشت بوم زراعی با مشارکت بهره برداران جایگزین اصلی روشهای ترویجی متعارف می باشد و مدیریت تلفیقی آفات  نیز با مفهوم  جامع  مدیریت جامع تولید و حفاظت از محصول جایگزین تعریف اولیه مبارزه تلفیقی آفات شده و در کنار هم IPM/FFS  را به عنوان راهبرد اصلی تولید محصول سالم ،کشاورزی پایدار و دروازه حرکت به سمت کشاورزی ارگانیک و توسعه روستایی شناخته شده است .   در این  برنامه توسعه برنامه مدیریت تلفیقی آفات   تنها بر اثر افزایش مهارت کشاورزان و بهره برادران محلی  صورت می گیرد . مدیریت تلفیقی آفات در این برنامه  تنها محدود به مفاهیم اولیه نمی شود بلكه شامل مدیریت جامع تولید محصول با مشارکت بهره بردار با مواردی نظیر : بررسی فیزیولوژی گیاه ، روشهای زراعی برای سلامت و افزایش محصول ،کاربرد عوامل موثر در  حفاظت از محصول ،مدیریت حاصلخیزی و تغذیه گیاهی ،مدیریت آب  ، مدیریت شناخت و بررسی  آفات ،بیماریها ،علفهای هرز ،عوامل محدود کننده توسط مدیریت  کشاورز ،حمایت از دشمنان طبیعی  محلی  آفات و بیماریها ، ایجاد مهارت مونیتورینگ  ،تجزیه و تحلیل اقتصادی تولید و بررسی ارتباط اقلیم منطقه ای  با تاکید بر  اصول   ذیل صورت می گیرد :

- یادگیری مبتنی بر شرایط یادگیری حاصل از عمل و تجربه .

- ایفای نقش تسهيل گري به جای معلمی وکارشناسی .

- دخالت و ایفای نقش تجربیات و دانش بومی بهره بردار

- تبادل اطلاعات در گروه کاری بهره برداران .

- طراحی اهداف یادگیری بر اساس اولویت های ارزیابی شده  و موضوعات خاص .

- مشارکت فعال و درگيرانه و برابر گروه

- اساس یادگیری بر اساس تبادل تجربیات و بحث و گفتگوهای درون گروهی .

- افزایش مهارت بهره بردار در شناخت و تجزیه و تحلیل کشت بوم زراعی است .

  محتوای  IPM   مشارکتی

IPM مشارکتی ، مشارکت بهره بردارن در مدیریت جامع تولید و حفاظت از محصول در شرایط محلی است و به عنوان استراتژی اصلی توسعه کشاورزی پایدار ارایه شده است. آنچه در کشاورزی پایدار به عنوان یکی از اصول کلی مطرح مي‌شود، کاربرد روش های کاشت، داشت و برداشت با تکیه بر حفظ تعادل اکولوژیک است. در این ارتباط مصرف کود و سموم شیمیایی مصنوعی به عنوان مهم‌ترین عامل تخریب زیستگاه‌ها و از بین برنده تعادل طبیعی و نیز دستکاری چرخه‌های بین زنجیره‌های غذایی یکی از راهکارهای مردود است. با توجه به آنکه تولید محصول سالم و عاری از هر گونه آلودگی شیمیایی هدف اصلی در استقرار کشاورزی پایدار است.شيوه كاربردي مديريت تلفيقي در مزارع به موفقيت‌هاي مهمي دست يافته‌است. اما تا دهه 1980 در كشورهاي در حال توسعه مديريت تلفيقي به خصوص در مورد كشاورزاني كه در مساحت كمي كشاورزي مي‌كنند، مسئله‌اي انجام نشدني بود. زيرا برداشت عمومي از مديريت تلفيقي در بين كشاورزان خرد بسيار گنگ و پيچيده بود. بنابر اين تحقيقات بيشتري مورد نياز بود تا بتواند اثرات شيوه‌هاي اين نوع مديريت را معرفي كند.بررسي‌ها نشان مي‌دهد در این شیوه ضمن كاهش مصرف سموم عملكرد برابر يا بيشتر شده و اين افزايش نقش قابل ملاحظه‌اي در اقتصاد كشاورزان داشته‌است. آن چه كه در تعاريف قديمي ناديده گرفته شده نقش كشاورزان در برنامه‌هاي اجرايي مديريت تلفيقي است. يك كشاورز بايد قادر باشد فنون مناسب و سازگار با شرايط كشت بوم خود را انتخاب كند. بنابر اين بسيار زود مشخص شد كه در اين فرآيند، آموزش كشاورزان بسيار مهم‌تر از انتقال صرف تكنولوژي است.در این برنامه  IPM دارای مبانی کاملتری است  

روش های و فنون  IPM

1-  شناخت و تفکیک  عوارض ناشی از عوامل غير زنده:

بسیاری از عوارض ناشی از  عوامل غیر زنده نظیر نور و گرما، سرما ويخبندان، خشكي، كمبود مواد غذايي ، خاك، تگرگ، باد، رطوبت در بسیاری موارد با خسارات ناشی از آفات مشابه مي‌باشد. شناخت این عوامل و اثرات و تفکیک آنهاتوسط بهره‌برداران نقش مهمی در حذف  میزان زیادی  مصرف کود و یا سموم شیمایی دارد. از جمله این علایم می توان به قهوه‌اي شدن پهنه برگ، سوختگي پوست ميوه، سياه شدگي شكوفه، ريزش برگ، ايجاد شكاف در تنه و شاخه‌ها، يخ زدگي بافتهاي گياهي، خفگي ريشه، كج شدن نهال‌هاي تازه توقف رشد،  عقيم ماندن گلها، اشاره کرد

2-روش  ها ی کنترل  و مدیریت  زراعی با تاکید بر رابطه آب – خاک –گیاه

 عبارت است از عمليات پيشگيري با استفاده از تغيير دادن عمليات مديريت كه محيط زيست را براي توليد مثل انتشار آفت نامطلوب و بهترین شرایط را برای  پرورش گیاه قوی و سالم ایجاد  مي‌كند. ازجمله این روش ها عبارتند از : تنظيم دور آبياري ، رعايت فواصل كاشت ، تناوب زراعي،تنظيم كوددهي ،شخم ، ارقام ،زودرس ،هرس ،ازبين بردن بقاياي گياهي آلوده ،آيش،كاشت گياهان تله ،كشت ارقام مقاوم،استفاده از بذور و نهال عاري از آفت،تغيير در تاريخ كشت يا برداشت . روش های زراعی با نگرش کنترل جمعیت آفات، کاهش سطح آلودگی‌های پاتوژنیک و مبارزه با علف‌های هرز از قابل اطمینان‌ترین روش های قابل توصیه در کشاورزی ارگانیک هستند که با سایر روش های کنترلی هیچگونه تداخلی نداشته و اغلب در راستای افز

به نام خدا

 

شناخت ، مدیریت  و کنترل  WBDL با تکنیک AESA

(طراحی سایتهای   تحقیق - توسعه در مناطق آلوده   برای  شناخت ، مدیریت وکنترلدر راستای

برنامه جامع مدیریت بیماری جاروک جادوگر)

                                                                                                                  

Integrated Field Research Plan in Witch Broom Disease Lime with AESA Technique in I.R.IRAN

 

فصل اول -كليات

مقدمه

       بیماری خطرناک فیتوپلاسمایی جاروک لیموترش ، تقریبا نزديك به 15 سال فرایند تولید در باغات  لیمو ترش ایران را با بحران روبرو نموده است به طوري که باعث اثرات مخرب در باغات شده و بحرانهای اقتصادی و اجتماعی در جنوب و جنوب شرق ایران به ویژه مناطق جنوبی کرمان ،سیستان و هرمزگان که جزء مناطق محروم می باشند  ،  به وجود آورده است . 

         عامل  این بیماری ( witches Broom Disease of  lime )یک پرویوکاریوت فاقد دیواره سلولی به نام فایتو پلاسما است که توسط پیوندک و حشرات ناقل منتقل و باعث از بين رفتن رشد رویشی و زایشی گیاه  شده و در نهایت باعث مرگ درخت می گردد . با وجود انتشار صعودی این بیماری و خسارت فراوان هنوز راهبرد مشخصی  برای مدیریت این بیماری در دست نیست .با توجه به خلا مطالعاتی در دنیا ، از سال 1385در کشور  مقدمات طراحی برنامه جامعی به منظور تحلیل ،تحقیق ، شناخت ،پیشگیری ،کنترل و مدیریت جامع این بیماری شروع و در نهایت ،  برنامه جامع مدیریت بیماری جاروک جادوگر  طراحی و آماده اجرا گردیده است . در همین چارچوب پروژه های تحقیقاتی و اجرایی متعددی توسط محققان در بخش های مختلف طراحی و در حال اجراست که یکی از کلیدی ترین پروژه های  مصوب این برنامه ، پروژه ای تحت عنوان " پژوهش جامع  مزرعه ای  بیماری جاروک جادوگر  با تکنیک AESA "است که در قالب عملیات مزرعه ای به صورت اجرای  سایت جامع پژوهش مزرعه ای طراحی و تصویب و  برای نخستین بار در باغات لیموترش استان هرمزگان  آماده اجرا  می باشد .

2 - محتوای عملیاتی پروژه

 آنچه كه در اين  پروژه  انجام  می گیرد ، اعمال   تکنیک پژوهش مزرعه ای  تحت عنوان سیستم  تجزیه و تحلیل کشت بوم زراعی  (Agro Ecosystem Analyze)  است که با مشارکت بهره برداران  منطقه هدف در سطح باغات لیموترش اجرایی می گردد. ثبت و تجزیه و تحلیل نتایج حاصل از این سیستم ، نقشه های  اکوسیستمی مربوط به چگونگی اثر عامل، نحوه پراکنش ،عوامل انتقال دهنده ،......و به طور کلی نقشه هاو نمودارهای  اکوسیستمی نحوه اثرگذاری این بیماری و عوامل موثر در توسعه آن در منطقه را به صورت کامل مشخص می سازد  علاوه بر در بخش بعدی فعالیت در این سیستم ،  با استفاده از مکانیسم FPR &D و در قالب طرح تحقیق - توسعه ،میزان تطابق و اثرگذاری  نتایج یافته ها و تحقیقات انجام شده در مدیریت و کنترل بیماری را در شرایط مزرعه ای و  اکوسیستم منطقه ای در سریعترین زمان ممکن مشخص می سازد .

3 - ساختار عملیاتی پروژه

  محتوای عملیاتی  این راهبرد از طریق انتخاب یک سایت جامع اصلی و چندین سایت راندومی محیطی که بر اساس شاخص های اقلیم -گیاهپزشکی در یک دامنه اقلیمی مشخص و یا در یک منطقه هدف و بر اساس شرایط محلی  انتخاب شده و فرایند AESA  توسط گروه عملیاتی که متشكل از بهره برداران و متخصصان  پایش  در طول فصل زراعی  انجام شده  و نتایج بررسی  های اکوسیستمی  در قالب نمودارها ،نمونه ها ،جداول ،پوستر ها ،قفس ها و جعبه های تشریح و ..... ثبت و تحلیل می شود تا بر اساس این تحلیل موضوعات خاص اثر گذار طراحي و سپس در شرایط مزرعه ای  مدیریت شوند.. همزمان  بهره برداران  در این فرایند در قالب یک  سیستم مشارکتی نوین ترویج و آموزش مزرعه ای در تحت عنوان  مدارس مزرعه ای کشاورزان                               ( (Farmers Field School ظرفیت سازی شده و به عنوان گروههای مرجع و در قالب تشكل محلی فرایند مونیتورینگ  و مديريت جامع بیماری فرایند کنترل را به صورت محلی بر عهده خواهند داشت  . عمده تر ين شاخص های مورد بررسی در تجزیه و تحلیل اکوسیستمی بیماری عبارتند از : دامنه پراکنش عامل-دامنه و پراکنش   ناقلین-سناریو های محدوده سلامت منطقه ای (قرنطینه )-عناصر  موثر اقلیم شامل باد و..-همبستگی محصولی-حشرات فعال-علف ها و گیاهان فعال-بررسی دامنه  گونه ها و ارقام-عناصر و مواد آلی و معدني شاخص-فیزیولوژی گیاه و.........

 

 

 

 

 

تاکتیک های اجرایی  در سایت اصلی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4- اهداف اصلی پروژه

- تهیه سناریو های رفتاری  عامل و پراکنش عامل بیماری بر اساس شرایط منطقه ای

-مدیریت زمان در شناخت ،تحلیل و اتخاذ روش کنترل با سیستم  تحقیق -توسعه

 - بررسی و تحلیل  اکوسیستمی موضوعات خاص تاثیر گذار در نشر بیماری.

-ایجاد شبکه محلی مونیتورینگ  و کنترل بیماری از بهره برداران منطقه هدف  

-سرعت در دستیابی به نتایج و مدیریت زمان در تحقیقات موضوعی در خصوص بیماری جاروک.

-كاهش هزينه های مدیریت  و کنترل بیماری .

-مدیریت منطقه ای موضوع توسط تشكلهاي محلی ظرفیت سازی شده با هدف ایجاد شبکه خاص  مراقبت و پایش مردمی  

- بررسی ارتباطات اکوسیستمی منطقه ای در پراکنش بیماری از طریق اسکن وقایع اکوسیستمی  .

-  سرعت در دستیابی به نتایج و مدیریت زمان  در بررسی جایگزین های زراعی و باغی در شرایط اکوسیستمی محلی .

5 - شاخص ها و ویژگی های خاص پروژه  

1-5: فرایند پروژه با مشاركت عملیاتی بهره برداران انجام می شود تا همزمان با فرایند پژوهش مزرعه ای در سايت اجرایی ، بهره برداران  بتوانند ا زطريق آموزشهاي لازم در بكارگيري همه جانبه روش  در مناطق و محل هاي فعاليت هاي توليد خود بتوانند براي بهبود و اصلاح فعاليت هاي خود از نتايج استفاده نمايند .

2-5: خطي مشي هاي زيست محيطي در كاربرد تکنولوژی و نتایج یافته های تحقیقاتی در این خصوص و شرايط خاص منطقه اي به صورت یک اصل  مورد بررسي و كنكاش قرار می گيرد.

3-5 : تحول در سیستم  متعارف  انتقال یافته  ، از مبانی تحولی در این الگو می باشد .

4-5: يكپارچه كردن و تلفيق پروژه هاي مبتني بر توسعه تكنولوژي در فرايند توليد با ساير پروژه هاي متنوع محلي با عنوان مدیریت جامع با ساختار توسعه مبتنی بر شاخصهای اجتماعی و اقتصادی  از استراتژی های اصلی در این فرایند است .

5-5:  طراحي برنامه براساس شاخصهاي تحليل اقتصادي عملكرد با اين عنوان  كه بهره برداران  متوجه باشند كه چه عملي بايد انجام دهند و چگونه درآمدهاي خود را محاسبه كنند .

 6-5:  طراحي برنامه  مبتني بر دانش بومي ، شرايط حاصل از تجربيات محلي و ويژگيهاي اجتماعي منطقه هدف.

با توجه  به ساختار  های  ذیل «برنامه اجرایی در هشت پروژه  خلاصه می شود :

 

ادامه دارد

( ادامه مطلب )

برچسب ها :جاروک - جادوگر - لیموترش- جاروک جادوگر,

Abstract:

This report, by making use of national projects of "agricultural extension and education deputy of moja that development in 285 rural of 30 province. This project introduces a extensional model in communication process for sustainable agriculture development based farming system organic in local community in developing countries as Iran that called IPM/FFS. This project has been implemented in collaboration with international organizations such as FAO, UNDP and APO since 2002 in more than 280 Village sites (villages) in 30 provinces of Iran. The outstanding results and effectiveness of the project, in three aspects of social, economic and agro-ecosystem, made extension department in Iran’s ministry of Jihad-e-Agriculture to approve this model and develop as a general guideline to be implemented as a national plan across country in 2008 .This article tries to provide the conceptual and practical framework, indicators and practical elements of the model. It should be noted that this model emphasizes on communicational mechanism in agriculture. One of the important models in sustainable development process is communication cycle, especially in technology and new findings transfer process at local and farmer level. After green revolution and industrial development in agricultural sector when chemical products, new seed varieties, new irrigation technologies and modern machineries were introduced, till now that making use of genetically modified crops, chemical hormones and synthesized chemicals publicized, the role of this model became more obvious. In agricultural development process the principals and main resources of communication are called agricultural information system. This system consists of 4 elements including research, extension, education and farmer. A survey on development approaches and models since 1950’s showed that till 1980's the communication process has been mostly  top-down and based on a one-way technology transfer mechanism . This kind of insight towards communication, particularly in developing countries like Iran that most of the farming systems were formed in rural areas and more than 80% of the production system were based on this system, made the most of the technology and findings transfer efforts unsuccessful. Another survey on some development models based on this framework showed that developing programs and plans base on this insight was a mere  waste of time and money and these programs were not led to a sustainable development . Moreover they caused some new crisis in environment, natural resources and ecology of the target area. Making use of these outdated communication mechanism in some developing countries resulted in distrust among farmers, refusing findings and technologies as well as simple advises from experts. Today making use of communication models based on top-down mechanism for transferring technologies and research findings could not be successful, since current agriculture is affected from agro-ecological factors as well as market indicators and global trades. Importance of IPM.FFS Performance and Development:

- At the beginning of 3rd millennium. Food safety and health were labeled as substantial issues for government. Models and developing approaches failed to meet increasing demands for food due to Ineffectiveness and this exposed many countries to social hazards.

- Crisis in economical agriculture output at a local level and counter effects in quantitative process of production due to inappropriate use of pesticide.   

- Crisis in safety food and human health, destruction of environment

 And agro ecosystem

- Runaway Increase in Pesticide Control Cost

       يكي از بزرگترين چالش هاي روبروي جامعه بشري، در دهه های اخیر،بحران غذا و مسئله امنيت و سلامت غذا ی جميعت رو به افزایش دنیا است. بحران جمعیت از یک طرف و محدوديت منابع اوليه تولید از طرف دیگر،باعث حركت کشاورزی سنتی به سمت کشاورزی صنعتي و تكنولوژي با عنوان انقلاب سبز کشاورزی در دهه پنجاه میلادی گردید.انقلاب سبز در کشاورزی با ورود تکنولوري هایی نظیر نهاده هاي شيميايي، ارقام پر بازده، روش هاي نوين آبياري و ماشين آلات جديد و غیره همراه گرديد. اهداف مورد انتظار از انقلاب سبز، تولید بالای محصولات کشاورزی با هدف تامین غذای مردم دنیا بود.اما تنها کمتر از دو دهه از ورود نهاده های شیمیایی در فرایند تولید محصولات کشاورزی،به دلیل كاربرد بی رویه و نامناسب نهاده های شیمیایی و برخی تکنولوژي های دیگر ، فرايند توليد با مشكلات و بحران های جدیدی مواجه شد که تبعات آن خيلي بيشتر و حادتر از شرايط عدم دسترسي به تكنولوژي بوده است.در حال حاضر مخاطرات و بحران های حاصل از ورود نهاده های شیمیایی به بخش کشاورزی علاوه بر سلامت تولید،کمیت و میزان تولید را نیز با مشكل مواجه کرده است .بروز این مشكلات سبب شد که در دهه های اخیر به ویژه از دهه هشتاد،حرکت به سمت کشاورزی ارگانیک مورد توجه قرار بگیرد و تحقیقات متخصصان کشاورزی متوجه این فرایند گردد .زیرا بحران های ناشی از مصرف بی رویه نهاده های شیمیایی ، در دهه های اخیر ،مسایل و مخاطرات فراوانی را همراه داشته است.
       هر ساله علیرغم مصرف سموم و مواد شیمیایی در کشاورزی نه تنها خسارت ها کمتر نشده بلكه سطوح آلودگی افزایش یافته و فرایند تولید با مشكل روبرو شده است. علاوه بر مسائل و بحران هايي نظير ظهور آفات و امراض جديد،مقاوم شدن بیش از ششصد گونه آفات،بیماری و علف هرز ، مسمومیت ها، تخریب و فرسایش های شیمیایی شدید خاک، تهدید سلامت انسان، بروز بیماری های پوستی، سرطان ها،مسمومیتهای منجر به مرگ،بیماری های مزمن ، تخریب محیط زیست و کشت بوم های طبیعی و بر هم خوردن تعادل های طبیعی ،كميت توليد نیز با بحران مواجه شده است. این شرایط نشان می دهد که بر خلاف برنامه های که نشان از امنیت تولید بعد از ورود تکنولوري به کشاورزی داشت، اصلی تر ين هدف آن یعنی تولید کافی غذا نیز به خطر افتاده و باعث شده که در دهه های اخير امنيت و سلامت غذا در قالب پروتکل ها و قرارد های بین الملی مورد توجه قرار گرفته و محدودیت هایی از طریق ایجاد استاندارد ها و مقررات بین الملي در تجارت محصولات کشاورزی ایجاد گردد. اما در این میان جبهه جدیدی متشكل از حامیان کشاورزی مدرن قرار دارند که راه رسیدن به کشاورزی پایدار و حذف نهاد های شیمیایی را کشاورزی مدرن می دانند. آنها در مقالات علمی و از طریق رسانه های مختلف عنوان می کنند که کشاورزی ارگانیک پايدار نيست و تولیدات آن به مراتب از کشاورزی مدرن پایین تر است و از این طریق فشار را برای کار برد محصولات ترا ريخته،هورمون های رشد،آنتی بیو تیکهای خوراکی دام،اشعه دادن و پرتو افکني و مواد سنتز شده را افزایش داده و کاربردآن را به جای استفاده از مواد شیمیایی که مخاطرات آنرا پذیرفته اند، توجیه می نمايند.
        بنابر این ملاحظه می شود که در فرایند توسعه کشاورزی ارگانیک چالش های متنوعی مطرح می شود که از جمله آنها می توان به موارد ذیل اشاره کرد : چالش اول : با توجه به این که استراتژی اصلی در کشاورزی، افزایش کمی تولید و خودکفایی در است،آیا کشاورزی ارگانیک قادر به تامین غذای کافی و تولید بالا ی محصولات می باشد؟ چالش دوم : تحلیل اقتصادی و هزینه و فایده حرکت به سمت کشاورزی ارگانیک در کشاورزی ایران چگونه خواهد بود ؟ چالش سوم :آیا سیستم متعارف انتقال یافته های تحقیقاتی در کشور کار آیی مناسب را برای عملیاتی کردن کشاورزی ارگانیک دارا می باشد؟ چالش چهارم : آیا شبکه مدیریت ارگانیک شامل سیستم کنترل،نظارت،شناسنا مه، گواهی،صدور اعتبار،اعتماد،لیبلینگ، بازار...... وجوددارد و یا قابل طراحی است ؟ چالش پنجم :آیا توان، دانش،روش و تکنولوژی فنی مدیریت ارگانیک واحد های تولیدی نظیرباغات،مزارع...... در سطح واحد های بهره برداری و جوامع محلی وجود دارد ؟ چالش ششم : زیر ساختارها و شاخص های پایه توسعه کشاورزی شامل آب، خاک، اقلیم،نیروی انسانی و با توجه به این که کشاورزی در ایران مبتنی بر تولید روستایی در بیش از 80000روستاست و بالغ بر 80 درصد از تولیدات کشاورزی ایران در فعالیت بهره برداران روستایی و نظام های خرد ایران شكل می گیرد و شرایط اقلیمی ایران که میانگین بارندگی در آن 33% میانگین بارندگی جهانی و 50% میانگین بارندگی آسياست و ميانگين تبخیر آب سه برابر میانگین تبخیر جهانی است،متوسط بارندگی یک سوم میانگین دنیا یعنی 250میلی لیتر است و سالانه حدود 90میلیارد متر مکعب آب در بخش کشاورزی مصرف می شود.که این مقدار 30در صد بالاتر از استاندارد جهانی است و هدر رفت حدود 70 درصد از آب مصرفی در کشاورزی کشور و....تا چه حد توسعه کشاورزی ارگانیک در کشور را ممکن می سازد ؟ در این طرح سعی شده است ضمن بیان چارچوب های کاری و استاندارد های عملیاتی کشاورزی ارگانیک ، چگونگی توسعه کشاورزی ارگانیک در کشور را با توجه به این چالش ها و محدودیتها را به صورت یک برنامه مدون کاری یا یک پروژه عملیاتی ارایه شود.
        برای این منظور مطالعات و بررسی های جامعی در خصوص توسعه کشاورزی ارگانیک به ویژه از لحاظ اقتصادی انجام شده که از جمله می توان به، مطالعه و بررسی موضوع در کشور ها و مناطقی است که این فرایند اتفاق افتاده است اشاره نمود. نتایج این بررسی ها و مطالعات انجام شده نشان می دهد ، به طور حتم کشاورزی ارگانیک با تکنیک ساده در حال افزایش محصول در بیشتر نقاط جهان می باشد که در بیشتر موارد تا بالای 80 درصد با موفقیت همراه بوده است. است.نتایج این بررسی که نه در مساحتهای کوچک بلكه در سطح 405هزار هکتار و بر روی 2میلیون بهره برداری که در 20کشور مشغول به کشاورزی ارگانیک هستند نشان میدهد که عملیاتی کردن کشاورزی ارگانیک نه تنها به صورت ساده امکان پذیر است بلكه با افزایش کمی تولید و کاهش هزینه ها ی تولید همراه است.مطالعات و بررسی ها نشان میدهد که کشاورزی ارگانیک بدون اين که چالشی در فرایند تامین تولیدات کشاورزی ايجاد گردد و کشاورزان حتی در دورترین نقاط و در کمترین سطح بهره برداری و توان مالی دچار ریسک و ضرر گردند به سادگی قابل پیاده شدن است. البته این فرایند تنها در پرتو طراحی راهبرد عملیاتی و برنامه اجرایی توانمندی قابل تحقق است که این امر در قالب سند عملیاتی توسعه کشاورزی ارگانیک ایران انجام شده است.شاخص اصلی و نکته کلیدی در راهبرد، چگونگی مدیریت دوره تبدیل در ارگانیک بر اساس یک نظام جامع مبتنی بر پژوهش مزرعه ای کشاورز مدار است که همراه با ایجاد بستر های آموزشی، توانمند سازی، نظارت، صدور گواهی،بازار و ایجاد شبکه های محلی توانمند اجرا میگردد. بر همین اساس در این طرح سعی شده است با بررسی محتوایی و ساختاری توسعه کشاورزی در کشور، راهبردی عملیاتی برای اجرایی کردن کشاورزی ارگانیک ارایه گردد.
       .مبنای اصلی این طرح ظرفیت سازی کشاورزی ارگانیک در کشور در قالب برنامه های عملیاتی و بر اساس ویژگیهای کشاورزی بومی ایران است،عملیاتی کردن کشاورزی ارگانیک، از طریق ایجاد واحدهای مزرعه ای ارگانیک تحت عنوان مدارس توسعه ارگانیک صورت می گیرد. اساس فعالیت در این واحد ها،که بر اساس پتانسیل های ارگانیک در ایران حدود سه در صد از کل کشاورزی ایران را شامل می شود ، بر اساس شاخص های اکوسیستمی و ویژگیهای اقتصادی –اجتماعی هر منطقه طراحی می شوند تاکتیک های عملیاتی مشخصی در چهار قالب فنی یا تکتیک عملیاتی شامل : الف – مدیریت ارگانیک حاصلخیزی و تغذیه (ICWSM) ب- مدیریت ارگانیک جامع حفاظت از محصول شامل آفات،بیماری ها،علف های هرز (CO.IPM) ج- مدیریت ارگانیک دام و فراورده های دامی(DAOM) د- مدیریت طراحی شبکه ارگانیک ( NEM) می باشد که فرایند تولید ارگانیک به صورت محلی و منطقه ای را از طریق روش توسعه ای خاص ارگانیک که مبتنی بر شناخت و تحلیل اکولوژی (AESA) است را اجرایی می کند . درا ين واحدها،شكل خاصی از سیستم اجرایی تحقیق، ترویج و آموزش با عنوان کلی پژوهش مزرعه ای کشاورز مدار در قالب نظام کلی تحقیق – توسعه ( R&D) پیاده می شود. در این سیستم کشاورزان در شناخت و مدیریت بر مبنای اکولوژی زراعی از طریق مکانیسم تجزیه و تحلیل کشت بوم زراعی ماهر شده و بر اساس این مهارت کسب شده، فرایند مدیریت ارگانیک را، طی يك دوره گذر مشخص را باور و توسعه خواهند داد. ظرفیت سازی انجام شده در این فرایند (TOT) منتج به تصميم گيري پایدار و بدون ریسک کشاورزان براي اقدام مناسب در مديريت مزرعه خود بر اساس مدیریت ارگانیک مي شود .گروههای آموزش دیده در هر منطقه در قالب تشكل های محلی سازماندهي شده و همزمان از طریق این گروههای محلی، فرایند طراحی نظام نظارت، صدر گواهی، بازار یابی و توسعه را در قالب برنامه ریزی ها و حمایت های فنی – اداری پیگیری خواهد شد.
         این برنامه در قالب نظام جامع پژوهش مزرعه ای باعث مي شود كه نيازها توسط بهره برداران در مناطق فعالیت شان تعيين و پس از تصميم گيري و برنامه ريزي توسط خود آنها بسياري از دخالت هاي دولتی در توليد محصولات كاهش يافته و كشاورز با دانش وسيع و متكي بر تجربيات بومي خود مشكلات را حل كند و كارشناس مزرعه خود باشد.کلیات این برنامه در قالب سند راهبردی توسعه کشاورزی ارگانیک ایران به تفضیل ارایه خواهد شد. مفاهیم و مبانی کشاورزی ارگانیک کشاورزی ارگانیک نظام مبتنی بر اصول اکوسیستم زراعی، تمرکز بر حاصلخیزی خاک و سلامت گیاه و عدم مصرف مواد شیمیایی زراعی منطبق بر شرایط اجتماعي و شاخص های اقتصا دی منطقه ای و محلی. در دهه‌های اخیر سلامت محصولات کشاورزی و فرآيند کشاورزی ارگانیک به صورت پروتکل‌ها و قرارد‌های بین الملی مورد توجه قرار گرفته و محدودیت‌هائي ر از طریق ایجاد استاندارد‌ها و مقررات بین الملي در تجارت محصولات کشاورزی ایجاد شده و به سرعت در حال توسعه است.امابرای ورود به سیستم کشاورزی ارگانیک مجموعه‌ای از چالش‌ها به عنوان موانع توسعه کشاورزی ارگانیک مطرح مي‌شود که شناخت و تحلیل این چالش‌ها در تدوین برنامه‌های عملیاتی کشاورزی ارگانیک در کشور ضروری مي‌باشد. توجه روز افزون به مسائل زیست محیطی و بهداشتی و امنیت غذایی، کشاورزی صنعتی را با چالش رو به رو نموده‌است، مصرف فراوان انواع سموم و کودهای شیمیایی چه از لحاظ تاثیر بر سلامت مصرف کنندگان محصولات کشاورزی و غذایی و چه از لحاظ تبعات زیست محیطی از قبیل آلودگی آبهای زیر زمینی و بر هم زدن تعادل زیستی، روز به روز مورد تردید جدی قرار مي‌گيرد. طرح مسائل جدیدی همچون گیاهان تغییر یافته ژنتيكي نیز به این موارد اضافه شده‌است. امروزه افزایش آگاهی مصرف کنندگان به مسائل فوق و افزایش گزارشات منتشره در خصوص تاثیرات سوء مواد فوق بر سلامتی مصرف کنندگان و ایجاد بیماریهای حاد و مزمن، اشتیاق مصرف کنندگان را به محصولات تولید شده در شرایط طبیعی و حتی الامکان بدون استفاده از انواع سموم و کودهای شیمیایی افزایش داده‌است. در ابتدا چنین محصولاتی با عناوین متفاوتی که نشان از منشاء طبیعی نهاده‌های مصرف شده در آنها داشت عرضه می شدند و بازار محدودی را به خود اختصاص می دادند اما با افزایش سطح آگاهی‌ها، این بازار رشد قابل توجهی را تجربه نمود به حدی که برنامه ریزان در جوامع صنعتی به منظور جلوگیری از تقلب استاندارهایی را برای تولید، عرضه و برچسب زنی محصولات ارگانیک تدوین و ارائه نموده‌اند بر اساس این استانداردها، در هر کشوری با نظارت دولت نهادی غیر دولتی نظارت بر اجرای استانداردها در واحدهای تولید کننده محصولات ارگانیک را بر عهده مي‌گيرد و البته مسئولیت نظارت کلی بر عهده دولت باقی می ماند. البته نظارت از سوی سازمان های بین الملي نیز پیش بینی گردیده‌است.
       فرایند توسعه کشاورزی ارگانیک در مسیر نظام های توسعه کشاورزی در دنیا مبانی و اهداف توسعه كشاورزي ارگانيك اهداف اصلی در کشاورزی ارگانیک شامل موارد ذیل است:  پایداری اقتصادی کشاورزی  ارزش افزوده تولیدات  شرایط کاری خوب برای تولید کنندگان وخانوار انان  طراحی بازار و تجارت مشخص  تضمین عرضه غذا  تامین عواید کافی، در يك محیط کاری ایمن و سالم  كاهش هزينه‌ها و افزايش در آمد در فرايند بهره‌برداري و توليد.  تامین نیازهای محلی  استفاده بهينه از منابع محلی  احترام به فرهنگ محلی  توازن جنسی  تولید محصولات سالم و عاری از بقایا  طعم و کیفیت خوب  سرمایه گذاری کم  توازن زیست بوم  حفظ منابع طبیعی  عدم آلودگی به مواد شیمیایی مصنوعي  حفظ تنوع زیستی  عدم تكيه بر نهاده‌های خارج از اكوسيستم زراعي  دامپروری حیوان مدار  حاصلخیزی بالای خاک  بازده خوب و مداوم  حفظ و بهبود چشم انداز طبیعی و نظام بوم شناختی زراعی  به حداقل رساندن مصرف انرژی و منابع غیر قابل تجدید  تولید مقادیر کافی غذای سالم مغذی و با کیفیت بالا  تایید دانش بومی و نظام‌های زراعی سنتی  مشاركت و توسعه پايدار فعاليت‌ها از طريق تشكل‌هاي محلي و شبكه‌هاي توانمند محلي  حفظ تعادل‌هاي اكو سيستمي در چرخه فعاليت‌هاي توليدي كشاورزي.  حفظ اكو سيستم‌هاي طبيعي، پايداري طبيعي سلامت توليدكننده و مصرف كننده.  حفظ و ارتقاء حاصلخیزی دراز مدت خاک  تقويت چرخه‌های زیستی درون مزرعه، بویژه چرخه مواد غذایی  تامین عرضه ازت با بکارگیری گسترده از گیاهان تثبیت کننده به عنوان تركيب كليدي رشد گياه  حفظ نباتات زیستی مبتنی بر پیشگیری بجای درمان  تنوع ارقام محصول و گونه‌های حیوانات، متناسب با شرایط محلی  منع مصرف تركيبات تنظيم كننده رشد مصنوعی اعم از کودهای شیمیایی، هورمون‌هاي و...  منع مهندسی ژنتيك و محصولات آن اصول کلی در کشاورزی ارگانیک کشاورزی ارگانیک، نظامی اقتصادی، اجتماعی و مدیریت تولیدی اکولوژیک است که شناخت کاملی از خاک و اجزای تشکیل دهنده آن دارد. این نظام با افزایش حاصلخیزی خاک برای تولید مواد غذایی انسان در چرخه بیولوژیکی سعی دارد، از ورود هر گونه نهاده های خارجی ( کودهای شیمیایی، آفت کش ها، علف کش ها ) به فرآیند تولید جلوگیری کند تا با حداقل هزینه به رابطه ای پایدار میان انسان، محیط زیست و موجودات زنده بیانجامد. از این رو اهداف این نظام را می توان در دو قالب زیر دنبال کرد: الف، تغییر روش از تاکید بر تولیدات بیش تر محصولات کشاورزی به سمت کاهش هزینه ها با توجه به بهبود کیفیت فرآورده ها و زمینه سازی و جایگزین کردن نهاده های گران و مضر (کودهای شیمیایی، آفت کش ها، علف کش ها ). با روش های تولید از طریق به کارگیری دانش و آگاهی کشاورزی اکولوژیکی، نیروی کار و تکنیک های غیر شیمیایی. ب، حمایت از اکولوژی گیاهی و گونه های جانوری در تمامی زمینه ها برای استقرار یک اکوسیستم کشاورزی به عنوان روش پیگیری موثر در برابر طغیان و شیوع آفات، بیماریها و علف های هرز. بر همین اساس فدراسیون بین المللی جنبش کشاورزی ارگانیک IFOAM محصولات کشاورزی ارگانیک تولید کنندگان را از طریق شاخص های زیر اندازه گیری می کند: الف- رعایت استانداردهای تولید در رشد محصول ب- بذر و نهال ج- مدیریت کنترل آفات و علف های هرز در مزرعه د- مدیریت و نظارت بر بسته بندی، آماده سازی و شستشو، انبارداری، حمل و نقل و روش های بر چسب گذاری و بر این اساس کشت ارگانیک را دارای مزایای ذیل می داند : - رعایت ملاحظات زیست محیطی - هزینه پایین تر تولید نسبت به کشت معمولی - قیمت بالاتر محصولات ارگانیک - سلامت وامنیت غذایی مصرف کنندگان - حفاظت مناسب از منابع آب و خاک - امکان بکارگیری روش های کشت مخلوط که منجر به افزایش بهره وری می شوند - کاهش ضایعات کشاورزی به دلیل استفاده آنها به صورت کمپوست در تولید كشور هاي عمده توليد كننده توليدات مواد غذايي ارگانيك اتحاديه اروپا ميزان رشد 5 ساله ميزان رشد ساليانه هكتار ارگانیک كشور 6/17% 4/14% 354171 آلمان 5/89% 5/63% 333854 ايتاليا 5/71% 1/20% 920/299 اطريش 1/48% 8/61% 276000 سوئد 9/111% 8/92% 200000 اسپانيا سطح تولیدات ارگانیک در آسیا و ایران بنابر آمار FBL در سال 2008 اراضی بالقوه ارگانیک ایران به نسبت سطح تحت پوشش در استان های کشور برنامه عملیاتی توسعه کشاورزی ارگانیک منطبق با شرایط کشاورزی با توجه به ویژگیهای اجتماعی /اقتصادی/فرهنگی/زراعی /اقلیمی خاص ایران، فرایند اجرا و توسعه کشاورزی ارگانیک در کشور، از طریق ایجاد واحد های مزرعه ای تحقیق –توسعه و ظرفیت سازی ارگانیک، تحت عنوان مدارس توسعه ارگانیک با تکنیک مدارس مزرعه ای کشاورزان (Farmers Field School ) صورت می گیرد.این واحدها، بر اساس شاخص های اقلیمی / اکوسیستمی/اقتصادی/گیاهپزشکی/اجتماعی در هر منطقه و بر اساس اولویت های موضوعی یا محصولی طراحی می شوند. درا ين واحدها سیستم نوینی از فرایند تحقیق، ترویج و آموزش با عنوان تحقیقات مزرعه ای کشاورز مدار در قالب نظام کلی تحقیق - توسعه ( FPRE&D) پیاده می شود.
        در این سیستم بر اساس اصول یادگیری حاصل از عمل، كشاورزان و گروههای کاری منتخب جوامع محلي در مدیریت جامع تولید از بذر تا بذر، از طریق شناخت و تجزیه و تحلیلی کشت بوم زراعی ماهر شده و بر اساس این مهارت کسب شده، فرایند مدیریت جامع مزرعه را با شاخص بهره وری متوازن دررابطه آب و خاک و گیاه (ICWM ) و مکانیسم کاهش و بهینه سازی مصرف نهاده های شیمیایی ( Co.IPM) ودر مورد دام تکنیک مدیریت ارگانیک دام و فرآورده های دامی (DAOM) را طی يك دوره گذر يك الی سه ساله عملیاتی می نمایند. توان و ظرفیت سازی انجام شده(TOT)در این واحدهای عملیاتی، منتج به تصميم گيري پایدار و بدون ریسک کشاورزان براي اقدام مناسب در مديريت مزرعه خود بر اساس کشاورزی ارگانیک مي شود. گروههای آموزش دیده در هر منطقه در قالب تشكل های محلی سامان دهي شده و همزمان توسط خود این گروهها فرایند طراحی نظام نظارت، صدور گواهی، بازار یابی و توسعه، در قالب برنامه ریزی ها و حمایت های فنی – اداری پشتیبان دولتی پیگیری خواهد شد. حجم عملیات الگویی فوق که به منظور حذف ریسک های اقتصادی در مدیریت دوره گذر کشاورزی ارگانیک صورت می گیرد، در سطح سه در صدر از کل مزارع کشاورزی ایران در محصولات اولویت دار و در قالب يك برنامه 5ساله ساله تدوین می شود.و به صورت همزمان نظام نظارت، سنجش،صدور قوانین خاص و بازار، گواهی،سامان دهي،جهت گیری یارانه... توسط نهاد های ذیربط طراحی شده و بستر خیزش به سمت کشاورزی ارگانیک را بدون کوچکترین خسارت در میزان تولید، در آمد و صرفه اقتصادی کشاورزان به نتیجه می رساند. این برنامه با تحت پوشش قرار دادن سه در صد از مزارع کشور در قالب نظام جامع پژوهش مزرعه ای در سه راهبرد عملیاتی مشخص باعث مي شود كه نيازها، برنامه ریزی ها و اجرا توسط گروههای محلی تعيين و پس از تصميم گيري و برنامه ريزي توسط خود آنها پیگیری و اجرا شود و در نتیجه بسياري از خدمات دولتي و دخالت هاي اداري در توليد محصولات كاهش يافته و كشاورز با دانش وسيع و متكي بر تجربيات بومي خود مشكلات را حل میكند و كارشناس مزرعه خود خواهد بود در اين شيوه دولت نقش حمايت كننده و پشتيبان با نگرش‌ارتقاءتوان‌جوامع‌محلي‌رادارد.شایان ذکر است استفاده ازاين‌شيوه در زمينه هاي‌آبخيزداري،مديريت‌آب، مديريت آفات، مديريت مراتع در بسياري از كشورهاي آسيايي، آفريقايي و آمريكاي لاتين داراي نتايج چشمگيري بوده است. فرایند توسعه ارگانیک مبتنی بر CO.IPM یا IPM/FFS ساختار اجرایی و عملیاتی راهبردتوسعه کشاورزی ارگانیک در کشور که بر اساس ساختار ها و چالش های اشاره شده در کشور، با تعیین و اولویت بندی درخت اهداف و عملیات در برابر درخت مشکلات و چالش ها و جگونگی مدیریت اجرایی هر کدام از این اهداف در ذیل طراحی و توضیح داده شده است. تاکتیک های عملیاتی دستیابی به کشاورزی ارگانیک همانطور که در درخت اهداف و عملیات بالا مشاهده می شود برای دستیابی به کشاورزی ارگانیک در کشور، هشت تاکتیک عملیاتی طراحی شده اند که عبارتند از : الف - مدیریت حاصلخیزی و تغذیه بر مبنای مدیریت رابطه آب-خاک –گیاه (ICWSM) ب--مدیریت جامع آفات،بیماری ها و علف های هرز در ارگانیک (Co.IPM) ج- -شیوه مزرعه ای انتقال یافته ها و تکنولوژی ارگانیک در سطح مزارع و جوامع محلی (R &D) د -مدیریت ارگانیک دام و حیوانات اهلی (DAOM) ه – سیستم استاندارد ، بازرسی ، صدور گواهی و برچسب و- سیستم بازار ارگانیک ز- شبکه محلی ارگانیک ح- شبکه پشتیبان ارگانیک که در ذیل به صورت کلی به 4 عنوان آخر شبکه مدیریت ارگانیک گفته می شود پس شبکه مدیریت ارگانیک شامل 4 بخش ذیل است : الف – سیستم استاندارد ، بازرسی ، صدور گواهی و برچسب ب- سیستم بازار ارگانیک ج- شبکه محلی ارگانیک د- شبکه پشتیبان ارگانیک که در ذیل به صورت کلی به آنها پرداخته می شود ساختار محتوایی حرکت به سمت توسعه ارگانیک از طریق استراتژی IPMمشارکتی (شریفی مقدم.محمد. راهنمای جامع ارگانیک ایران 86) ساختار توسعه محتوای فنی ارگانیک از طریق مدرسه در مزرعه کشاورزان مراحل شناخت و بررسی اکولوژی توسط کشاورزان در مدرسه در مزرعه نقشه کلی برنامه عملیاتی توسعه کشاورزی ارگانیک

بسمه تعالی

  اولین سمینار ملی بررسی تهدیدات و  عوامل تخریب تنوع زیستی در منطقه زاگرس مرکزی

 

  عنوان مقاله :

  مدیریت مشاركتي سیستمی توسعه كشاورزي پايدار براي حفاظت و حمايت از تنوع زيستي زاگرس

 

  محمد شریفی مقدم

 

واژگان كليدي مقاله :‌

مديريت مشاركتي سيستمي - كشاورزي سازگار با محيط زيست -  تنوع زيستي -  اقتصاد زيست محيطي - كشاورزي ارگانيك - معيشت پايدار

عبارت كليدي مقاله :

(مشاركت ذينفعان در حفاظت و حمايت از تنوع زيستي بر مبناي  ارزيابي اقتصادي محيط زيست  )

 

چكيده

        مقاله حاضر ماحصل نتایج اجراي راهبرد تحولی توسعه کشاورزی پايدار در کشور های در حال توسعه  برمبناي مديريت دانش و نظام جامع اطلاعات کشاورزی با هدف توسعه كشاورزي سازگار با محيط زيست در مناطق ارزشمند زيست محيطي تدوین شده است  .کشاورزی پایدار مفهوم گسترده ای ازفعالیت ها و عملیات متنوع شامل :کشاورزی اکولوژیک ، کشاورزی مبتنی بر مدیریت تلفیقی و کشاورزی عاری از مواد شیمیایی مصنوعی تخریب کننده ،کشاورزی ارگانیک و درنهایت کشاورزی بیو دینامیک است . در واقع كشاورزي پايداريك راهبرد مديريتي است كه باعث كاهش هزينه توليد،به حداقل رساندن تاثيرات منفي بر محيط زيست و فراهم نمودن توليد و سودمندي  مزرعه در هرزمان مي شود. ناکارآمدی رهیافت های مبتنی بر انتقال تکنولوژی در تحقق اهداف توسعه  پایدار در دهه های اخیر ،باعث شده که در هزاره سوم ، تحول در نظام جامع اطلاعات ، به عنوان الزام اصلی در تحقق توسعه پایدار مورد توجه و تاکید دولت ها قرار گیرد عدم جامعیت مدل ها ی متعارف ترویج و توسعه  کشاورزی باعث شده که شاهد چالش ها و بحران در ایمنی زيستي  ، تحدید منابع طبیعی ، پایداری تولید ، سلامت ، فرسایش ها ، مرگ بیولوژیکی ، بحران آب ، آلودگی های جوی ، بحران نیترات ، گاز های گلخانه ای ، مرگ و میر ، بیماری ها و به هم خوردن  تعادل های اکولوژیک در سرزمین باشیم. به همین دلیل در راهبرد های نوین توسعه کشاورزی پایدار، به جای تاکید برانتقال تکنولوژی های جدید و مدرن تر ، مهارت ها ی مدیریت مشارکتی مبتنی بر چرخه اطلاعات  ، نقش اصلی را بر عهده دارند . خطرهای ناشی از مصرف مواد شیمیایی باعث به هم خوردن تعادل های اکوسیستمی ،فرسایش شیمیایی خاک وتحت تاثیر قرار گرفتن سلامت سالیانه بیش از 22 میلیون نفر در دنیا شده است .تحلیل اقتصادی و ارزش گذاری میزان اثر بخشی برنامه هاي كشاورزي پايداردر افزایش بهره وری اقتصادی، شاخص اصلی پذیرش بهره برداران است . تحلیل  اقتصادی كشاورزي پايدار ، علاوه بر تاثیر گذاری بر میزان کاهش هزینه های تولید و افزایش در آمد در واحد سطح  ، شامل ارزیابی اقتصادی اثرات محیطی نیز هست. بدیهی است با محاسبه ارزش اقتصادی و محیطی  و شناسایی عوامل مؤثر بر موفقیت این­ برنامه­ می تواند  به تصمیم­گیران کمک فراوانی در انتخاب برنامه  صحیح در زمینه توسعه کشاورزی پایدار نمود. شاخص اصلی این روش ، اعمال مدیریت سيستمي بر اساس تکنیک تجزیه و تحلیل کشت بوم های زراعی  با هدف تعیین آستانه اقتصادی روش های کنترل و توسعه تکنولوژی های جایگزین است .  این برنامه  شامل چهار مرحله مشخص شامل : 1 - تحلیل و شناخت کشت بوم منطقه ای  برای تعیین سناریو های آستانه زیان اقتصادی    2- کاربرد روش های  پیشگیری   3- انتخاب روش های کنترل با تعیین سناریو های  آستانه اقتصادی    4- طراحی شبکه های محلی مونیتورینگ و پایش محلي جهت تدوین سناریو های محلی مدیریت محيط زيست  در شرایط منطقه ای است . روش­هایی که در این مطالعه بکار گرفته شده اند، تلفیقی از چند روش کیفی و کمی است که از طریق  بررسی  دیدگاه کشاورزان و عوامل تأثیرگذار بر پذیرش برنامه در سطح مزرعه صورت گرفته است .

هدف اصلی : مديريت  محلي توسعه كشاورزي پايدار  با شاخص تحلیل اقتصادی و ارزیابی منافع زیست محیطی در محدوده زاگرس مركزي

سؤالات اصلی که در این مقاله به آنها پاسخ داده می شود عبارتند از  :

1-میزان اثر بخشی برنامه در حفاظت و حمايت از تنوع زيستي  زاگرس  چقدر است ؟ 

2- میزان منفعت اقتصادی برنامه در بخش  محیط زیست  چقدر است   ؟

3-آیا اجرای اين برنامه  به نفع درآمد حاشيه نشينيان زاگرس  است؟

4- شاخص های اصلی  پذیرش برنامه  توسط بهره بردارن کدام است ؟

ضروريات : :

       تخریب  محیط زیست  ، تحدید منابع طبیعی  ، به هم خوردن تعادلی های  اکوسیستمی ، دست کاری ها در نظام اگرو اکوسیستم ، گاز های گلخانه ای  ، مرگ بیولوژیک خاک ، فرسایش های شیمیایی ، آلودگی های صنعتی  و شیمیایی ، زباله ها ، فاضلاب  ها ،  تجمع عناصر ، مقاومت ها ، ظهور آفات و عوامل مقاوم جدید  ،کیفیت  پایین ، کمیت  و کیفیت آب  از جمله آسیب های   نظام کشاورزی فشرده  به طبیعیت و محیط زیست است  .  محیط زیست متاثر از فعالیت های کشاورزی  شامل  مجموعه عوامل و شاخص ها در فرايند توسعه پايدار و بهبود زندگي بهره بردارن  کشاورزی است   که   علاوه بر رشد شاخص اقتصادي يا اجتماعي ، ارزيابي نويني شامل سياست ها و شاخص های توسعه پایدار و  محيط زیست نیز موردبررسی قرار می گیرند  . این   شاخص ها  ابزاري قوي براي ارزيابي ميزان سرمايه گذاري ها در افق بلند مدت براي بهينه سازي الگوهاي مصرف، حفاظت از سرمايه‌هاي طبيعي، بهبود وضعيت بهداشتي و سلامتي است. چالش های اصلی  ناشی از  نظام کشاورزی فشرده   در بخش محیط زیست را می توان به موارد ذیل تقسیم بندی نمود  :   الف-ناپایداری در سیستم های محیط زیست ب- افزایش  آسيب پذيري انساني ناشی از تخریب  زیستی  ج- ناپایداری در ظرفيت‌هاي صنعتي و اجتماعي  د- ناپایداری و به هم خوردن تعادل های  اکوسیستمی  به ویژه اگرو اکوسیستم ها   که به صورت کلی موارد تحت تاثیر محیط زیستی در نظام کشاورزی فشرده در جدول ذیل شرح داده شده است .

 

تبيين  شاخص پايداري

  پایداری شامل  مجموعه عوامل مديريتي در  در فرايند توانمند سازي  بهره بردار با  میزان در آمد حاصله  بر مبناي ارزيابي  اجتماعی و  اکوسیستمی است . در اين تعریف ،  علاوه بر  رشد شاخص اقتصادي و اجتماعي ، ارزيابي نويني شامل شاخصهای توسعه پایدار و  محيط زیست نیز موردبررسی قرار می گیرند  . این   شاخص ها  ابزاري قوي براي ارزيابي ميزان سرمايه گذاري ها در افق بلند مدت براي بهينه سازي الگوهاي مصرف آب ، حفاظت از خاك و  بهبود اقتصادي و اجتماعي است كه عبارتند از :‌

  الف- پایداری در سیستمهای محیط زیست: سيستمهاي زيست محيطي حياتي در كشاورزي  باید در سطوح سالم باقي مانده و يا در حال بهبودي مي‌باشند و هيچ صدمه‌اي به سيستمهاي زيست محيطي شان نداشته باشند

ب- مدیریت پایدار  كاهش آسيب پذيري انساني : جمعيت و سيستم اجتماعي فعال در كشاورزي  آسيبي به محيط زيستي كه تاثير بر تندرستي بشر دارد، وارد نمي آورد. كاهش آسيب پذيري به اين معني است كه آن جامعه در راه پايداري بيشتر قدم برميدارد

ج- پایداری در ظرفيت‌هاي صنعتي و اجتماعي :الگوهاي مهارتي، گرايشها و زير ساختهاي اجتماعي و صنعتي و تعامل انها در  جهت بهبود چالشهاي زيست محيطي و سلامت فرد و جامعه بهره بردار منطقه ای باشد .

د- پایداری و امنیت در سلامت تولید

ه-پایداری در بهداشت حرفه ای و اجتماعی

ر-مبانی مشارکت اجتماعی و سامانه های توانمند درگیر به صورت اگاهانه در مدیریتهای مشارکتی محلی مبتنی بر اکوسیستم محلی و دانش بومی

ز- مشارکت در همكاريهاي منطقه ای در حل مسائل زيست محيطي مشترك و کاهش  خطرات اثرات زيست محيطي فرامرزي را به حد زير آستانه خطر .

مبانی و الزامات توسعه کشاورزی پایدار

      کشاورزی پایدار ،  معتقد به مدیریت زراعی  واحد های تولید بر اساس  شرایط اجتماعی  ، اقتصادی  و  ساختار های  اکوسیستم  به منظور کمک گرفتن از طبیعت برای تولید است . معیار های اصلی  کشاورزی پایدار  عبارتند از :   (مبانی توسعه کشاورزی پابدار ، 1388 )

§     هماهنگي بوم شناختي : به اين مفهوم كه كيفيت منابع طبيعي حفظ شده و تمام اكوسيستم كشاورزي از انسان تا جانوران، محصولات كشاورزي و موجودات غيرزنده در روند تكاملي باشند.

§     صرفه اقتصادي:  صرفه اقتصادي نه تنها از طريق بازده مستحكم مزرعه بلكه بر اساس درجه حفاظت از منابع و به حداقل رساندن خسارت محيطي نيز محاسبه مي شود.

§     تطابق  اجتماعي : به اين مفهوم است كه توان و منابع به نحوي توزيع شودكه نيازهاي اوليه همه اعضاي جامعه برآورده شود حقوق آنها از بهره وري اراضي ، سرمايه كافي وكمك هاي فني تضمين شود.

§     سازگاري : به اين مفهوم كه جوامع روستايي قادر به تطابق با شرايط متغير و مستمر كشاورزي از جمله رشد جمعيت، سياستها و نيازهاي بازار و غيره باشند.

§         بعدانساني : حفظ سلامتي و تلاش جهت بهبود كيفيت زندگي وي يكي از عناصر مهم در فعاليت هاي كشاورزي است.(کوچکی ،1384)

          کشاورزی پایدار با شاخص حذف و بهینه سازی  مصرف کمتر کود شیمیایی و آفتکش ها، استفاده بهینه از خاک و مدیریت  تلفیقی تولید برای پرورش گیاه سالم و قوی و حمایت از اکوسیستم زراعی و در نتیجه کاهش و حذف نهاده های شیمیایی در تولید و حفاظت از محصول . .مديريت تلفيقي راهكاري براي حفاظت از محصول بر پايه مديريت كشت بوم است كه از طريق تعادل طبيعي، مخاطرات ناشي از خسارت آفات را كاهش مي‌دهد. مديريت تلفيقي مشاركتي به عنوان ديدگاهي پايدار و موثر براي توسعه در سطح وسيع است. سازمان خوارو بار وکشاورزی تعريفي بدون مضمون براي مدیریت تلفیقی آفات ارائه كرده است. « شيوه‌اي در مديريت آفات كه طي آن محيط زيست و جمعيت فعال آفات خاص را مدنظر قرار داده و از تمام فنون و الگوهاي مناسب به عنوان يك روش امكان‌پذير و سازگار استفاده مي‌نمايد، نتيجتاً جمعيت آفات را كنترل و در زير سطح آستان زيان اقتصادي نگه مي‌دارد».منظور از آفات شامل بي‌مهرگان شامل  حشرات، كنه‌ها و نماتدها - بيماري‌هاي گياهي شامل  قارچ‌ها، باكتري‌ها، ويروسها - علف‌هاي هرز و مهره‌داران شامل جوندگان و پرندگان  مي‌باشند.بعضي از شيوه‌هاي مورد استفاده در مديريت تلفيقي مانند كنترل بيولوژيك ( به وسيله پارازيت‌ها، شكارگرها و پاتوژن‌‌ها)، ارقام مقاوم، عمليات به زراعي شامل تناوب، كشت مختلط، كشت به موقع، دام يا تله‌گذاري براي آفات، و در صورت لزوم، انتخاب صحيح و مطلوب آفت‌كش‌ها، عملياتي هستند كه براي جلوگيري از خسارت آفات مورد استفاده قرار مي‌‌گيرند. در این سطح توسعه کشاورزی پایدار در سه اصل ذیل خلاصه می شود :

الف -روابط بین تمام بخش های یک سیستم زراعی از جمله کشاورز وخانوار وی و اجتماع .

 ب -اهمیت توازن بیولوژیکی در سیستم.

 ج -ضرورت به حداکثر رساندن روابط بیولوژیک مطلوب در سیستم وبه حداقل رساندن استفاده از مواد ویاعملیاتی که این روابط را برهم می زند. (اردکانی ، 1387)

        با  بررسی  محتوایی  مدل ها و  نظام های ترویجی  متعارف در دنیا از آغاز تا کنون و هم چنین شناخت تحولات و تغییرات اگرو اکوسیستمی ، اقتصادی ، اجتماعی و منطقه ای ناشی از اجرای این مدل ها این نکته مشخص  است که مدل و یا نظام توسعه و ترویج کشاورزی پایدار بایستی دارای دو ویژگی کلیدی  که در جدول ذیل با رنگ مشخص شده  را داراباشد . یعنی مدل و نظام توسعه بایستی  قدرت توانمند نمودن گروه های کاری محلی در مناطق مختلف و طبقات متنوع اجتماعی و منطقه ای  در کشف و شناخت اکوسیستم های زراعی بر مبنای شرایط منطقه تولید و هم جنین  توانایی و قابلیت مشارکت دادن  کشاورزان در برنامه ریزی ها ، اجرا و ارزیابی را دارا باشد .

 

معرفی کلی :

محصولاتسالم و ارگانیک، شامل تولیدات و فرآورده هاي كشاورزي و دامي ماحاصل اعمال برنامه هاي مديريتي توليد ، استاندارد ها ، عمليات خوب کشاورزی و نظام ارگانيك هستند . در فرايند تولید اين محصولات با تاكيد بر مدیریت مزرعه مبتني بر كشت بوم هاي زراعي ، تغديه و حاصلخيزي مناسب ، روش هاي پيشگيري ، روش هاي كنترل تلفيقي كاربرد و باقيمانده مواد شيميايي مصنوعي ، عناصر سنگين ، مايكوتوكسين ها و ساير عوامل زيان آور محيطي و بهداشتي حذف و يا در آستانه حد مجاز شده است .در اين برنامه ها فرايند توليد محصول با حفظ محيط زيست و منطبق با شرایط محلی با حذف و كاهش مواد شیمیایی صورت مي گيرد كه مي توان اين محصولت را در سه دسته كلي ذيل تقسيم كرد :

1- محصولات ارگانیک : محصولاتی که تولید ، فرآوری ، بسته بندی ، نگهداری ، حمل و نقل و عرضه آن ها در بازار تحت كنترل و پايش يك استاندارد معتبر بين المللي ،منطقه اي و يا ملي ارگانيك صورت مي گيرد.در تولید محصولات ارگانيك شاخص هاي محیط زیستي ، بهداشتي ، اجتماعي و ايمني رعایت شده است . این محصولات دارای کیفیت ، طعم طبیعی و خوب و فاقد هیچ گونه مواد شیمیایی مصنوعی و باقیمانده عناصر و فلزات و مواد مضر هستند .

2- محصولا ت سالم : محصولات فاقد یا دارای حدمجاز باقیمانده آفت کش، عناصر، فلزات وسموم ماحصل اعمال مدیریت های خوب كشاورزي ، استاندارد ها و برنامه های مديريتي مانندIPM ، HACCP ، GAP،GHP هستند . بااجرای این برنامه ها ضمن حفظ محیط زیست شاخص های و حد مجاز باقيمانده مواد شيميايي رعايت ميشود . به صورت خلاصه مي توان سلامت محصولات را در دو مفهوم ذيل تعرف كرد :

1-2- محصولات کشاورزی از جهت حداکثر بقایای سموم ،فلزات و نیترات .

2-2- فرآورده های پروتینی و لبنی از حیث بقایایای توکسین ها ،هورمون ها و آنتی بیوتیک

3-محصولات طبیعی : این محصولات عاری از بقایای مواد شیمیایی مصنوعی و حاصل تولید درمناطق طبیعی و دست نخورده (از نظر ورود تکنولوژی بیرونی ) مانند مراتع ،جنگل ها ، دیمزار ها و یا مزارع مشخصی هستند که به دلیل شرایط خاص اقلیم و اکولوژی منطقه در طول سال ها ی مدید و به صورت سنتی ، در تولید آنها از هیچ گونه نهاده های شیمیایی استفاده نشده است .

مقدمه

       يكي از بزرگترين چالش هاي روبروي دولت ها در هزاره سوم میلادی ،مسئله تامین وسلامت  غذای جميعت  کشور ها است. عدم توانایی بسیاری از  دولت ها در امنیت و سلامت غذای کافی باعث  سوق دادن بسیاری از کشور ها به سمت بحران های شدید اجتماعی شده  است . با توجه به این که در آینده نزدیک جمعیت دنیا به مرز 10 میلیارد نفر خواهد رسید در صورت تاکید بر نظام فعلی  کشاورزی ، برای تامین غذای  این جمعیت حد اقل به یک میلیارد  هکتار اراضی جدید ، منابع آب  شیرین جدید ، مصرف چند برابری ازت   است که همین نکته  نشان از خاموشی بیولوژیک خاک  . مرگ کره  زمین خواهد بود . کمتر از یک دهه بعد از انقلاب سبز   ،فرايند توليد محصولات کشاورزی با مشكلات وبحران های جدیدی مواجه شدکه تبعات آن خيلي حادتر از شرايط عدم دسترسي به تكنولوژي بوده است.هر ساله علی رغم مصرف  سموم شیمیایی مصنوعی  در کشاورزی نه تنها خسارت ها کمتر نشده بلكه سطوح آلودگی افزایش یافته وفرایند تولید با مشكل روبروشده است . گونه های مختلف  آفات،بیماری وعلف هرز در برابر سموم شیمیایی موجود مقاوم شده اند . خاک  ها با  مسمومیت ها، تخریب وفرسایش های شیمیایی شدید روبرو هستند .سلامت انسان نیز از طریق  بروز بیماری های پوستی، سرطان ها،مسمومیت های منجر به مرگ،بیماری های مزمن با تهدید مواجه شده است . تخریب محیط زیست  و بر هم خوردن تعادل های طبیعی کشت بوم ها نیز از دیگر بحران های حاصل از مصرف بی رویه مواد شیمیایی مصنوعی در کشاورزی بوده است . این بحران ها در حالی است که مهمترین هدف کاربری تکنولوژی یعنی  افزایش میزان و كميت توليد نیز با بحران و رکود  مواجه شده است. زیرا بررسی ها نشان می دهد با وجود مصرف ده برابر سموم شيميايي  در دهه های  اخير در ، ميزان كاهش محصول بر اثر خسارت ناشي از افات و بيماريها دو برابر افزايش يافته است و با وجود  مصرف سموم شیمیایی   تا40  در صد محصولات با وجود مصرف سموم از بين ميروند  و این در حالی است  که بیش از  600گونه آفت شامل  425  بند پايان،150  گونه عوامل بيماري زا  و 150 گونه علف هرز در برابر سموم شیمیایی مقاوم شده اند . از طرف دیگر  افزايش روز افزون هزينه هاي کنترل شیمیایی ميزان بهره وري  اقتصادی در توليد را در حد ريسك پايين آورده است. در سال 2003 میزان هزینه  کنترل شیمیایی در دنیا رقمی حدود 200میلیون دلار است در حالی که این رقم در سال 1985 چیزی حدود 50 میلیون دلار و در سال 1970 حدود 5 میلیون دلار بوده است .این تجارت باعث شده که سالانه حدوددو ميليون پانصد هزارتن سم در جهان مصرف مي شود كه سهم هر فرد نزدیک به  نيم كيلو گرم مي باشد. تماس  مستقیم  افراد و یا باقیمانده عناصر ناشی از  سموم در محصولات ،آب و خاک  سالانه باعث مسمومیت 22 میلیون نفر در دنیا می شود  « تعداد زیادی  دچار مسمومیت های شدید ، بيماريهاي دايمي و  سرطان  و مرگ می گردند.   این علایم  نشان می دهد که بر خلاف  تبلیغات و ادعا هایی  که نشان از امنیت تولید بعد از ورود تکنولوژي به کشاورزی داشت، اصلی تر ين هدف آن یعنی تولید کافی غذا نیز به خطر افتاده و علاوه برآن  سلامت انسان و محیط زیست به شدت در معرض آسیب قرار گرفته است . در این میان جبهه جدیدی متشكل از حامیان کشاورزی مدرن قرار دارند که راه رسیدن به کشاورزی پایدار وحذف نهاده های شیمیایی مصنوعی  را کشاورزی مدرن می دانند.آنهادر مقالات علمی واز طریق رسانه های مختلف عنوان  می کنند که کشاورزی ارگانیک ، پايدار نيست وتولیدات آن به مراتب از کشاورزی مدرن پایین تر است واز این طریق فشار را برای کار برد محصولات  ترا ريخته ،اشعه دادن وپرتوافکني ومواد سنتز شده را افزایش داده وکاربردآن را به جای استفاده از مواد شیمیایی که مخاطرات آن را پذیرفته اند، توجیه  می نمايند. این در حالی است که بررسی ها در خصوص تجربیات پیاده شده در خصوص گیاهان ترا ريخته در دنیا نشان می دهد که نه تنها استفاده از این مواد باعث نجات نیست بلكه منجر بروز بحرانهای جدید در مسئله سلامت و اقتصاد شده است .مثال بارز در این زمینه کشور آرژانتین به عنوان يكي از بزرگترین کشور هاي تولید کننده محصولات ترا ريخته در جهان است که 28 در صد کل محصولات ترا ريخته را تولید می کند.ولی فقط کمتر از یک دهه از ورورد آرژانتین  محصولات تراریخته،کشاورزان حتی قادر به تامین غذای کودکان خود نیز نیستند .ایم چالش ها باعث شده که در دهه های اخير امنيت و  سلامت غذا در قالب پروتکل ها و قرارد های بین الملی مورد توجه قرار گرفته و محدودیت هایی از طریق ایجاد استاندارد ها و مقررات بین الملي در تجارت محصولات کشاورزی ایجاد گردد .

چالش مفاهیم و تعریف كشاورزي ارگانيك

کشاورزی ارگانیک، نظام زراعی است مبتنی بر مدیریت اکوسیستم زراعی، تمرکز بر حاصلخیزی خاک و سلامت گیاه و عدم مصرف مواد شیمیایی مصنوعی كه با شرایط اجتماعی، اقتصادی منطقه‌ای و محلی سازگار است. در سطح فراتر از كشاورزی ارگانیك، کشاورزی بیودینامیک تعریف می‌شود كه شامل ابعاد روحانی با ساختار ریتمهای کیهانی، نیروی حیاتی، کیفیت، تدارکات بیودینامیک، موجود زنده مزرعه می‌شود. در سیستم كشاورزی ارگانیك، خاك به عنوان یك سیستم زنده تلقی می‌شود كه با تقویت آن، فعالیت میكروارگانیسم های مفید نیز تقویت می‌شود. این ایده كه خاك یك سیستم زنده است، پایه اصلی  در نظام ارگانیک است  كه معتقد است بین خاك، گیاه، حیوان و انسان یك ارتباط ناگسستنی وجود دارد.كشاورزی ارگانیک در ساده‏ترین تعریف به عنوان «كشاورزی بدون افزودن مواد شیمیایی صنعتی» تعریف شده است. ماده شیمیایی صنعتی، ماده‏ای است كه طی فرایندهای شیمیایی غیرطبیعی تهیه شده است. این تعریف، ناقص و حتی نادرست است. این تعریف بدان معنا نیست که كشاورزی ارگانیک قطعا كشاورزی بدون مواد شیمیایی باشد.مواد شیمیایی صنعتی (مصنوعی) چون علف‌كشها، حشره‏كشها، قارچ‏كشها، داروهای دامی، سوپرفسفات و اوره در كشاورزی ارگانیک به‏كار نمی‏رود. به طور کلی در مزارع ارگانیک، هیچ‏گونه ماده شیمیایی مصنوعی به کار برده نمی‏شود. این مواد در آماده‏سازی خاك، رویش گیاه یا تولید نهاده‏هایی كه در تغذیه گیاه، ذخیره‏سازی، فراوری و یا فروش آن دخالت دارند، به کار نمی‏روند. به‏علاوه، دامها تا حد امكان اجازه حركت آزادانه در مرتع را دارند.

های توسعه کشاورزی ارگانیک در ایران

چالش 1 -  با توجه به این که استراتژی  اصلی در کشاورزی ، افزایش کمی  تولید و خودکفایی در است ،آیا کشاورزی ارگانیک قادر به تامین غذای کافی و تولید بالا ی محصولات  می باشد؟

چالش 2 - تحلیل اقتصادی و هزینه و فایده حرکت به سمت کشاورزی ارگانیک در کشاورزی ایران چگونه خواهد بود ؟

چالش 3 - سیستم متعارف  انتقال یافته های تحقیقاتی در کشور کار آیی مناسب را برای عملیاتی کردن کشاورزی ارگانیک دارا می باشد؟

چالش  4 - به این که  کشاورزی در ایران مبتنی بر تولید روستایی  در بیش از 70000روستاست .یعنی بالغ بر 80 درصد از تولیدات کشاورزی ایران در فعالیت بهره برداران روستایی ایران شكل می گیرد ، شرایط اقلیمی ایران که  میانگین بارندگی در آن  33% میانگین بارندگی جهانی و  50% میانگین بارندگی آسياست   ميانگين تبخیر آب سه برابر میانگین تبخیر جهانی است ،متوسط بارندگی  یک سوم میانگین  دنیا یعنی  250میلی لیتر است و  سالانه حدود  90میلیارد متر مکعب آب در بخش  کشاورزی مصرف می شود .که این مقدار 30در صد بالاتر از استاندارد جهانی است و هدر رفت  حدود 70 درصد از آب مصرفی در کشاورزی کشور  و....  تا چه حد توسعه کشاورزی ارگانیک در کشور را ممکن می سازد  .

چالش 5- کمپانی های و شبکه های بزرگ اقتصادی متشکل از حامیان کشاورزی مدرن  قرار دارند که راه رسیدن به کشاورزی پایدار و فرار از مواد شیمیایی را کشاورزی مدرن می دانند. آنها در مقالات علمی و از طریق رسانه های مختلف عنوان می کنند که کشاورزی ارگانیک پايدار نيست و تولیدات آن به مراتب از کشاورزی مدرن پایین تر است و از این طریق فشار را برای کار برد محصولات ترا ريخته ،هورمونهای رشد ،آنتی بیو تیکهای خوراکی دام ،اشعه دادن و پرتو افکني  و مواد سنتز شده را افزایش داده و کاربردآن را به جای استفاده از مواد شیمیایی که مخاطرات آنرا پذیرفته اند، توجیه می نمايند .

مسئله اصلی مقاله :

آیا چالش های فوق مانع توسعه کشاورزی ارگانیک آن در  کشور  می باشد؟

  بررسی مستندات و مطالعات انجام شده در دنیا نشان می دهد که چالشهای فوق به هیچ وجه مانع توسعه  کشاورزی ارگانیک نیستند و بر خلاف نظریات فوق کشاورزی ارگانیک بسیار ساده و با تکنیک های آسان در هر شرایطی با کمترین ریسکی  با شاخص افزایش تولیدات ،کاهش هزینه ها و سلامت محصولات تولیدی قابل اجرا می باشد . مطالعات  و بررسی ها موضوع نشان می دهد بر خلاف دید گاه هاي فوق ،  کشاورزی ارگانیک با تکنیک ساده در حال افزایش محصول در بیشتر نقاط جهان می باشد که در بیشتر موارد تا بالای 80 درصد با موفقیت همراه بوده است .آمار اخیر در 20 کشور جهان در  5تا10 سال گذشته حتی  در مناطق دور دست و فقیر از نظر منابع طبیعی نشان از افزایش تولید محصول و کاهش هزینه های تولید در کنار سلامت محصولات تولید شده به روش ارگانیک  می دهد .موارد عینی فوق  که نه در مساحتهای کوچک  بلكه  در سطح و تعداد بهره بردار زیاد و در مناطق مختلف شروع و در حال پیاده سازی است   نشان میدهد که عملیاتی کردن کشاورزی ارگانیک  نه تنها امکان پذیر است بلكه با  افزایش کمی  تولید و کاهش  هزینه ها ی تولید همراه است .در مقابل مثال بارز در خصوص عدم کار ایی کشاورزی مدرن  و بحرانهای جدید در  این زمینه  ،کشور آرژانتین است که يكي از بزرگترین کشورهای  تولید کننده محصولات تراریخته در جهان  می باشد که 28 در صد کل محصولات  تراریخته را تولید می کند .بیش از هشتاد درصد سطح زیر کاشت سویا در 5/6  میلیون هکتار از سویای تراریخته استفاده شد  نتايج  به دست آمده نشان  می دهد که  در آمد کشاورزان به نصف  تقلیل یافته و شرایط بسیار ی از کشاورزان برای جبران  تامین هزینه های سنگین انجام گرفته در سطح بسیار بدی قرار دارد که مهمترین علت آن هزینه های سنگین مواد تراریخته و کاهش  30 در صدی قیمتها در سال های اخیر به علت عدم اطمینان از سلامت و مخاطرات پیش بینی نشده این محصولات بوده است ۔  از 1993 تا 2000تعداد تولید کنندگان 32 در صد کاهش پیدا کرده و از 170000نفر به 116000نفر کاهش پیدا کرد یعنی 54000نفر کشاورز به طور ناخواسته شغل خود را از دست دادند .  وابسته شدن تولید به مواد و سرمایه های تجارتی خارجی باعث  ور شكستگي اقتصاد کشاورزی و افزایش فقر و گرسنگی در سطح روستاها و شهرها و ترک ناخواسته مزارع توسط هزاران کشاورز شده است .بنابر این کشاورزی مدرن و  محصولات تراریخته  در بزرگترین کشور تولید کننده آن که قادر به تامین غذای کودکان آن کشور نیست به صورتی که 40 در صد از کودکان این کشور با سو تغذیه مواجه هستند ،چگونه قادر به تامین غذای جمعیت دنیا می باشد .

در بررسی اثر گذاری زیر ساختار ها در توسعه کشاورزی پایدار ، سند قابل ارایه ، در واقع همان  نکته کلیدی   موجود در مفاهیم کشاورزی ارگانیک  است که عنوان می کند ، توسعه کشاورزی ارگانیک  بر اساس انطباق با  شرایط موجود است نه تغيير ساختار  . یعنی ساختار موجود مانعی بر سر راه توسعه پایدار  کشاورزی نیست بلكه فرایند برنامه ریزی خاص و ديناميكي  را می طلبد تا بدون دست کاري ساختار موجود ، فرايند کشاورزي ارگانیک و کشاورزی پایدار را عملياتي نماید. در خصوص کار آیی فرایند انتقال یافته های تحقیقاتی  و مکانیسم تحقیق ، ترویج و آموزش، مطمئنا سیستم متعارف موجود  به هیچ وجه جوابگوی عملیاتی کردن نظام ارگانیک در سطح جوامع محلی و بهره برداران نخواهد بود و  جهت برقراري و توسعه مديريت جامع توسعه کشاورزی ارگانیک این سیستم  نيازمند بازنگري، تحول ،دقت و نگرش خاصی است  تا خطاها و بحران هاي ناشي از هم خواني یافته های تحقیقاتی و تکنولوري  با فرايند مديريت مزارع توسط بهره بردا ران در مناطق مختلف و با ویژگیهای متنوع اجتماعی و اقتصادی   با مشكل و مانع  همراه نباشد.مطالعات و بررسی ها نشان میدهد که کشاورزی ارگانیک به سادگی و آرامی قابل پیاده شدن می باشد بدون اين که چالشی در فرایند تامین تولیدات کشاورزی ايجاد گردد و کشاورزان حتی در دورترین نقاط و در کمترین سطح بهره برداری و توان مالی دچار ریسک و ضرر گردند . البته  این فرایند تنها  در پرتو طراحی راهبرد عملیاتی و برنامه اجرایی توانمندی  قابل تحقق است که شاخص اصلی موفقیت  در این راهبرد ،  مدیریت دوره گذر ارگانیک  بر اساس یک نظام جامع مبتنی بر پژوهش مزرعه ای  کشاورز مدار است که همراه با ایجاد بستر های آموزشی ، توانمند سازی ، نظارت ، صدور گواهی ،بازار و ایجاد شبکه های محلی توانمند اجرا میگردد .

کشا ورزی ارگانیک در ایران

        در کشور ما با توجه به اين که به لحاظ جغرافیای طبیعی، سیستم کشاورزی به صورت سنتی و پراکنده در روستاها و در قطعات کوچک پا گرفته و کشاورزی صنعتی بطور کامل استقرار نیافته‌است این فرصت فراهم است تا از این وضعیت برای تبدیل کشاورزی سنتی و معمول به ارگانیک بدون مصرف هزینه زیاد و تنها با نظارت و هدایت فنی استفاده گردد و از این طریق با توجه به قیمت 2 الی 3 برابری این محصولات و نیز افزایش اشتغال، ارزش افزوده عاید کشور خواهد شد. لازم به ذکر است که در بسیاری مناطق کشور کشاورزی رایج به معنای واقعی ارگانیک است و نیازی به تغییر ساختار به جز اعمال سيستم‌های نظارتی نمي‌باشد در حال حاضر به صورت رسمی  حدود 16000 هکتار از اراضی کشاورزی  ایران دارای ویا در حال اخذ گواهی بین المللی ارگانیک  هستند  از جمله می توان  به محصولاتی نظیز پسته  در زرندیه ساوه ، گل محمدی در کرمان ، زیتون در قم ، انار در فارس . برمج در با بلسر مازندران اشاره کرد. این در حالی است که اطلاعات جمع آوری شده  مشان مي‌دهد حدود 230 هزار هکتار از مزارع کشور (125 هزار هکتار باغات و 105 هزار هکتار از اراضی زراعی) از پوشش مصرف سموم و کودهای شیمیایی خارج بوده‌است.و  بیش از 800 هزار هکتار از اراضی کشور (باغات حدود 254 هزار هکتار و 554 هزار هکتار زمین‌های زراعی) از سموم شیمیایی استفاده نکرده‌اند. با وجود پتانسیل های عطیم بازار محصولات ارگانیک در دنیا و پتانسیل های  فراوان در در تولید و عرضه محصولات طبیعی و ارگانیک و غذای حلال  در کشور ،متاسفانه هیچ نظام مشخص برای  بهره بردرای از این توان وجود ندارد .بنابر این  نیز بجز در برخی از محصولات زراعی که فعلا نیازمند افزایش تولید از طریق بهینه کردن مصرف کود و سموم شیمیایی می باشیم، در سایر موارد مانند زعفران، زیره، محصولات باغبانی، دامی و شیلاتی... می تواند فعاليت‌های گسترده‌ای را برای شروع و حضور در تولید محصولات ارگانیک در جهان داشت. به طوریکه که با برنامه ریزی از سوی متخصصین بخش کشاورزی می توان سهمی از محصولات صادراتی از قبیل خشکبار (پسته، مغز پسته، کشمش، خرما) میوه (سیب درختی، هندوانه، مرکبات) محصولات دریایی (خاویار، میگو) محصولات حیوانی (پوست، روده، پشم) زیره و زعفران را به صورت ارگانیک به جهان عرضه کند. ا تشکیل این کمیته راهبری ملی تولید محصول سالم و ا رگانیک در سال 1387 در وازرن جهاد کشاورزی مهمترین گام برای اجراو توسعه کشاورزی ارگانیک در کشور است مه  به عنوان اولین و ضروری ترین قدم در مدیریت و اجماع  توان های موجود در کشور برای دستیابی به اهداف دور و نزدیک  دستیابی به امنیت و سلامت عذا  و ورود به بازار جهانی این محصولات می باشد . تدوین استاندارد ها و مقررات ، دستور العمل ها و فرایند گواهی محصول برای  تحت پوشش قرار دادن تا 6 درصد ار اراضی کشور از مهمترین اقدامات و برنامه های این کمیته است

برنامه اجرایی توسعه ارگانیک ایران

 برنامه  اجرایی  توسعه  کشاورزی ارگانیک شامل  دو بخش عملیاتی است :

1-استقرار نظام گواهی محصولات کشاورزی شامل : تدوین استاندارد ها و مقررات( استاندارد های فرایند ، استاندارد های محصولی ، استاندارد های برچسب گذاری ،... )   ، نظام بازرسی  و برچسب گذاری که توسط یک مرجع علمی و حقوقی بی طرف  (مثلا موسسه استاندارد) صورت می گیرد .

2- اجرا ، ترویج و توسعه کشاورزی ارگانیک در سطح عملیات

 از طریق ایجاد واحدهای  مزرعه ای توانمند سازی  کشاورزان تحت عنوان مدارس مزرعه ای کشاورزان  صورت   می گیرد .  این واحدها ، بر اساس شاخص های اکوسیستمی  و بر اساس ویژگیهای خاص هر منطقه طراحی می شوند .     درا ين واحدها شكل خاصی  از مکانیسم  تحقیق - ترویج در قالب نظام کلی تحقیق - توسعه  پیاده می شود . در این سیستم کشاورزان با  یادگیری حاصل از عمل از بذر تا بذر در شناخت و تجزیه و تحلیلی کشت بوم زراعی  ماهر شده و بر اساس این مهارت کسب شده فرایند مدیریت جامع مزرعه را  بر اساس دستور العمل های فنی  ارگانیک با شاخص تغذيه و حاصلخيزي بر مبناي رابطه پايدار آب –خاك –گياه  (ICWSM ) و مديريت تلفيقي تحولي حفاظت از محصول (IPM) را طی يك دوره گذر يك الی سه ساله آموزش و اجرا می کنند . ظرفیت سازی انجام شده در این واحد ها منتج به تصميم گيري پایدار و بدون ریسک کشاورزان  براي اقدام مناسب در مديريت مزرعه  خود بر اساس کشاورزی ارگانیک مي شود . گروههای آموزش دیده در هر منطقه در قالب تشكل های محلی سامان دهي شده پیگیری خواهد شد. این برنامه در قالب نظام جامع پژوهش مزرعه ای باعث مي شود كه نيازها توسط بهره برداران تعيين و پس از تصميم گيري و  برنامه ريزي توسط خود آنها بسياري از دخالت هاي اداري در توليد محصولات كاهش يافته و كشاورز با دانش وسيع و متكي بر تجربيات بومي خود مشكلات را حل كند و كارشناس مزرعه خود باشد .   این راهبرد در قالب سند ملی ارگانیک ایران در 400صفحه تدوین شده است .    

-مبانی کلیدی در  كشاورزي ارگانيك

·           كشاورزی ارگانیک، حرکت رو به عقب نیست. در این سامانه، دانش بومی با علم جدید تركیب می‏شود و در عین حال با سایر روشهای نوین مدیریت، سازگار است. مزارع ارگانیک همچون دیگرزمینهای زراعی به خوبی آماده شده و نیازمند مدیریت قوی، به ویژه در مورد خاك و آفات است.

·           كشاورزی ارگانیک بر پایه استفاده از نهاده‏های ارگانیک طبیعی و درون مزرعه‏ای چون كود دامی تازه، كمپوست، كود سبز، كنجاله و ضایعات فرآوری مواد غذایی و همچنین كنترل زیستی آفات همراه با کمترین استفاده از مواد معدنی طبیعی برای تقویت نظام زراعی - اقتصادی مزرعه و بهبود فعالیتهای زیستی خاک استوار است.

·           كشاورزی ارگانیک در كشورهای گوناگون با نامهای مختلف شناخته می‏‏شود که 16 نام برای آن ازجمله كشاورزی بیولوژیك، كشاورزی پایدار و كشاورزی زاینده ذکر شده است.كشاورزی بیولوژیك نامی است كه در اروپا بسیار رایج است، در حالی‏كه در آمریكا و بریتانیا عبارت كشاورزی ارگانیک را ترجیح می‏دهند، هرچند كه مکتب ارگانیک به عبارت دقیق‏تر، فلسفه‏ای است كه شامل آموزش، هنر، تغذیه، مذهب و همچنین كشاورزی است. كشاورزی ارگانیک در كشورهای توسعه نیافته و در حال توسعه عمدتا به علت مسائل اقتصادی و كمبود نهاده‏های شیمیایی به طور گسترده‏ای استفاده می‏شود، در حالی که توفیق آن در كشورهای پیشرفته، بیشتر در واكنش به کشاورزی پر نهاده و یا كشاورزی صنعتی بوده است.

·           با افزایش سطح آگاهیها، بازارارگانیک  رشد قابل توجهی را تجربه کرد به حدی که برنامه‌ریزان به منظور جلوگیری از تقلب استانداردهایی را برای تولید، عرضه و برچسب‌زنی محصولات ارگانیک تدوین و ارائه کرده‌اند. بر اساس این استانداردها، در هر کشوری با نظارت دولت نهادی غیردولتی نظارت بر اجرای استانداردها در واحدهای تولیدکننده محصولات ارگانیک را بر عهده می‌گیرد و البته مسئولیت نظارت کلی بر عهده دولت باقی می‌ماند. البته نظارت از سوی سازمانهای بین‌الملی نیز پیش‌بینی شده است.

·           بر چسب‏گذاری محصولات ارگانیک باید توسط یك سازمان سوم و اثبات این امر صورت بگیرد که محصول، مطابق استانداردهایی که در سراسر جهان توسط صدها سازمان گواهی‏كننده، كشاورزان مختلف، شركتهای تجاری، سازمانهای غیردولتی و اخیرا دولتی شكل گرفته‏اند، تولید شده است. گواهی محصولات ارگانیک، فرایندی پیچیده است، اما تلاشهایی در راستای هماهنگ كردن استانداردهای گوناگون به منظور توسعه بازار محصولات ارگانیک در جریان است.

·           چالش فعلی در این راه، هماهنگ‏سازی هرچه بیشتر استانداردها ضمن رعایت محدودیتها و ملاحظات منطقه‏ای و كاهش هزینه‏های مراحل چندگانه گواهی و اعتباردهی و تنگناهای ورود به بازار این محصولات است. یكی از تصورات اشتباه در مورد كشاورزی ارگانیك، آن است كه این شیوه كشاورزی بی‌نیاز از كاربرد مواد شیمیایی است. چراكه ساختمان تمام موجودات زنده و غیرزنده از تركیبات شیمیایی تشكیل شده است لذا كاربرد آن دسته از مواد شیمیایی كه به صورت طبیعی به دست آمده‌اند (مثلا آب كه از خود طبیعت است در واقع یك نوع ماده شیمیایی به حساب می‌آید و یا سنگ فسفات كه از معادن طبیعی استخراج می‌شود) و یا به اصلاح مصنوعی نیستند در كشاورزی ارگانیك بلامانع است.

تعاریف و باورهای غلط  درباره كشاورزی ارگانیك

اشتباه  اول : یكی از تصورات اشتباه در مورد كشاورزی ارگانیك، آن است كه این شیوه كشاورزی بی‌نیاز از كاربرد مواد شیمیایی است. چراكه ساختمان تمام موجودات زنده و غیرزنده از تركیبات شیمیایی تشكیل شده است لذا كاربرد آن دسته از مواد شیمیایی كه به صورت طبیعی به دست آمده‌اند (مثلا سنگ فسفات كه از معادن طبیعی استخراج می‌شود) در كشاورزی ارگانیك بلامانع است.

اشتباه  دوم  : نباید تصور كرد كه كشاورزی ارگانیك صرفا بر جایگزینی نهاده‌های آلی با مواد شیمیایی بحث می‌كند چراكه كاربرد غلط مواد آلی نیز، چه به صورت مصرف بیش از حد و چه به صورت عدم كاربرد آنها در زمان مناسب و یا تركیبی از هر دوی این موارد به نحو قابل ملاحظه ای سبب اختلال در عمل چرخه‌های زیستی یا طبیعی می‌شود.

اشتباه  سوم : تصور اشتباه دیگر از كشاورزی ارگانیك آن است كه برخی كشاورزی ارگانیك را نوعی برگشت به عقب و استفاده از شیوه‌های مرسوم سالهای قبل از انقلاب صنعتی می‌دانند. بلكه بلعكس، زارعین كشاورزی ارگانیك نمی‌توانند خود را از دستاوردهای علمی 50 ساله اخیر بی‌نیاز بدانند.

كشاورزي ارگانيك

کشاورزی ارگانیک، نظام زراعی است مبتنی بر مدیریت اکوسیستم زراعی، تمرکز بر حاصلخیزی خاک و سلامت گیاه و عدم مصرف مواد شیمیایی مصنوعی كه این نظام با شرایط اجتماعی، اقتصادی منطقه‌ای و محلی سازگار است. در سطح فراتر از كشاورزی ارگانیك، کشاورزی بیودینامیک تعریف می‌شود كه شامل ابعاد روحانی با ساختار ریتمهای کیهانی، نیروی حیاتی، کیفیت، تدارکات بیودینامیک، موجود زنده مزرعه می‌شود.

مفاهیم و اصول کشاورزی ارگانیک

مصرف فراوان انواع سموم و کودهای شیمیایی چه از لحاظ تاثیر بر سلامت مصرف‌کنندگان محصولات کشاورزی و غذایی و چه از لحاظ تبعات زیست محیطی از قبیل آلودگی آبهای زیرزمینی و بر هم زدن تعادل زیستی، روزبه‌روز مورد تردید جدی قرار می‌گیرد.

طرح مسائل جدیدی همچون گیاهان تغییر یافته ژنتیكی نیز به این موارد اضافه شده‌است. امروزه افزایش آگاهی مصرف‌کنندگان به مسائل فوق و افزایش گزارشهای منتشره در خصوص تاثیرات سو مواد فوق بر سلامتی مصرف‌کنندگان و ایجاد بیماریهای حاد و مزمن، اشتیاق مصرف‌کنندگان را به محصولات تولیدشده در شرایط طبیعی و حتی‌الامکان بدون استفاده از انواع سموم و کودهای شیمیایی افزایش داده‌است.

در ابتدا چنین محصولاتی با عناوین متفاوتی که نشان از منشا طبیعی نهاده‌های مصرف شده در آنها داشت عرضه می‌شدند و بازار محدودی را به خود اختصاص می‌دادند اما با افزایش سطح آگاهیها، این بازار رشد قابل توجهی را تجربه کرد به حدی که برنامه‌ریزان در جوامع صنعتی به منظور جلوگیری از تقلب استانداردهایی را برای تولید، عرضه و برچسب‌زنی محصولات ارگانیک تدوین و ارائه کرده‌اند. بر اساس این استانداردها، در هر کشوری با نظارت دولت نهادی غیردولتی نظارت بر اجرای استانداردها در واحدهای تولیدکننده محصولات ارگانیک را بر عهده می‌گیرد و البته مسئولیت نظارت کلی بر عهده دولت باقی می‌ماند. البته نظارت از سوی سازمانهای بین‌الملی نیز پیش‌بینی شده است.

هماهنگی استانداردها چالش امروز محصولات ارگانیک

كشاورزی ارگانیک در ساده‏ترین تعریف به عنوان «كشاورزی بدون افزودن مواد شیمیایی صنعتی» تعریف شده است. ماده شیمیایی صنعتی، ماده‏ای است كه طی فرایندهای شیمیایی غیرطبیعی تهیه شده است. این تعریف، ناقص و حتی نادرست است. این تعریف بدان معنا نیست که كشاورزی ارگانیک قطعا كشاورزی بدون مواد شیمیایی باشد، زیرا ما در جهانی زندگی می‏كنیم كه در آن مواد شیمیایی مصنوعی در خاك، آب و هوا وجود دارد. واژه ارگانیک مانند بسیاری از واژگان انگلیسی، چندین معنا دارد. معنایی كه در کشاورزی ارگانیک مدنظر است، برای مدیریت تمام مزرعه به‏كار می‏رود و بر اساس آن، مزرعه به عنوان موجود زنده درنظر گرفته می‏شود.

مواد شیمیایی صنعتی (مصنوعی) چون علف‌كشها، حشره‏كشها، قارچ‏كشها، داروهای دامی، سوپرفسفات و اوره در كشاورزی ارگانیک به‏كار نمی‏رود. به طور کلی در مزارع ارگانیک، هیچ‏گونه ماده شیمیایی مصنوعی به کار برده نمی‏شود. این مواد در آماده‏سازی خاك، رویش گیاه یا تولید نهاده‏هایی كه در تغذیه گیاه، ذخیره‏سازی، فراوری و یا فروش آن دخالت دارند، به کار نمی‏روند. به‏علاوه، دامها تا حد امكان اجازه حركت آزادانه در مرتع را دارند. كشاورزی ارگانیک، حرکت رو به عقب نیست. در این سامانه، بهترین دانش سنتی با علم جدید تركیب می‏شود و در عین حال با سایر روشهای نوین مدیریت، سازگار است. مزارع ارگانیک همچون دیگرزمینهای زراعی به خوبی آماده شده و نیازمند مدیریت قوی، به ویژه در مورد خاك و آفات است.

با توجه به افزایش مصرف كود و آفت‏‏كشهایی که پیامد آنها زوال باروری خاك، سلامتی و آلودگی هوا، آب و غذا است، نگرانیهای روزافزونی درباره محیط زیست جهانی ایجاد شده و مفهوم كشاورزی ارگانیک اهمیت فزاینده‏ای در راستای توسعه كشاورزی پایدار و بوم‏سازگار در سرتاسر جهان پیدا كرده است.

كشاورزی ارگانیک بر پایه استفاده از نهاده‏های ارگانیک طبیعی و درون مزرعه‏ای چون كود دامی تازه، كمپوست، كود سبز، كنجاله و ضایعات فرآوری مواد غذایی و همچنین كنترل زیستی آفات همراه با کمترین استفاده از مواد معدنی طبیعی برای تقویت نظام زراعی - اقتصادی مزرعه و بهبود فعالیتهای زیستی خاک استوار است. كشاورزی ارگانیک در كشورهای گوناگون با نامهای مختلف شناخته می‏‏شود که 16 نام برای آن ازجمله كشاورزی بیولوژیك، كشاورزی پایدار و كشاورزی زاینده ذکر شده است.

كشاورزی بیولوژیك نامی است كه در اروپا بسیار رایج است، در حالی‏كه در آمریكا و بریتانیا عبارت كشاورزی ارگانیک را ترجیح می‏دهند، هرچند كه مکتب ارگانیک به عبارت دقیق‏تر، فلسفه‏ای است كه شامل آموزش، هنر، تغذیه، مذهب و همچنین كشاورزی است. كشاورزی ارگانیک در كشورهای توسعه نیافته و در حال توسعه عمدتا به علت مسائل اقتصادی و كمبود نهاده‏های شیمیایی به طور گسترده‏ای استفاده می‏شود، در حالی که توفیق آن در كشورهای پیشرفته، بیشتر در واكنش به کشاورزی پر نهاده و یا كشاورزی صنعتی بوده است.

بر چسب‏گذاری محصولات ارگانیک باید توسط یك سازمان سوم و اثبات این امر صورت بگیرد که محصول، مطابق استانداردهایی که در سراسر جهان توسط صدها سازمان گواهی‏كننده، كشاورزان مختلف، شركتهای تجاری، سازمانهای غیردولتی و اخیرا دولتی شكل گرفته‏اند، تولید شده است. گواهی محصولات ارگانیک، فرایندی پیچیده است، اما تلاشهایی در راستای هماهنگ كردن استانداردهای گوناگون به منظور توسعه بازار محصولات ارگانیک در جریان است.

چالش فعلی در این راه، هماهنگ‏سازی هرچه بیشتر استانداردها ضمن رعایت محدودیتها و ملاحظات منطقه‏ای و كاهش هزینه‏های مراحل چندگانه گواهی و اعتباردهی و تنگناهای ورود به بازار این محصولات است. یكی از تصورات اشتباه در مورد كشاورزی ارگانیك، آن است كه این شیوه كشاورزی بی‌نیاز از كاربرد مواد شیمیایی است. چراكه ساختمان تمام موجودات زنده و غیرزنده از تركیبات شیمیایی تشكیل شده است لذا كاربرد آن دسته از مواد شیمیایی كه به صورت طبیعی به دست آمده‌اند (مثلا آب كه از خود طبیعت است در واقع یك نوع ماده شیمیایی به حساب می‌آید و یا سنگ فسفات كه از معادن طبیعی استخراج می‌شود) و یا به اصلاح مصنوعی نیستند در كشاورزی ارگانیك بلامانع است.

1- مقدمه

       يكي از بزرگترين چالش هاي روبروي دولت ها در هزاره سوم میلادی ،مسئله تامین وسلامت  غذای جميعت  کشور ها است. عدم توانایی بسیاری از  دولت ها در امنیت و سلامت غذای کافی باعث  سوق دادن بسیاری از کشور ها به سمت بحران های شدید اجتماعی شده  است . با توجه به این که در آینده نزدیک جمعیت دنیا به مرز 10 میلیلاد نفر خواهد رسید در صورت تاکید بر نظام فعلی  کشاورزی ، برای تامین غذای  این جمعیت حد ااقل به یک میلیارد  هکتار اراضی جدید ، منابع آب  شیرین جدید ، مصرف چند برابری ازت   است که همین نکته  نشان از خاموشی بیولوژیک خاک  . مرگ کره  زمین خواهد بود . کمتر از یک دهه بعد از انقلاب سبز   ،فرايند توليد محصولات کشاورزی با مشكلات وبحران های جدیدی مواجه شدکه تبعات آن خيلي حادتر از شرايط عدم دسترسي به تكنولوژي بوده است.هر ساله علی رغم مصرف  سموم شیمیایی مصنوعی  در کشاورزی نه تنها خسارت ها کمتر نشده بلكه سطوح آلودگی افزایش یافته وفرایند تولید با مشكل روبروشده است . گونه های مختلف  آفات،بیماری وعلف هرز در برابر سموم شیمیایی موجود مقاوم شده اند . خاک  ها با  مسمومیت ها، تخریب وفرسایش های شیمیایی شدید روبرو هستند .سلامت انسان نیز از طریق  بروز بیماری های پوستی، سرطان ها،مسمومیت های منجر به مرگ،بیماری های مزمن با تهدید مواجه شده است . تخریب محیط زیست  و بر هم خوردن تعادل های طبیعی کشت بوم ها نیز از دیگر بحران های حاصل از مصرف بی رویه مواد شیمیایی مصنوعی در کشاوری بوده است . این بحران ها در حالی است که مهمترین هدف کاربری تکنولوژی یعنی  افزایش میزان و كميت توليد نیز با بحران و رکود  مواجه شده است. زیرا بررسی ها نشان می دهد با وجود مصرف ده برابر سموم شيميايي  در دهه های  اخير در ، ميزان كاهش محصول بر اثر خسارت ناشي از افات و بيماريها دو برابر افزايش يافته است و با وجود  مصرف سموم شیمیایی   تا40  در صد محصولات با وجود مصرف سموم از بين ميروند  و این در حالی است  که بیش از  600گونه آفت شامل  425  بند پايان،150  گونه عوامل بيماري زا  و 150 گونه علف هرز در برابر سموم شیمیایی مقاوم شده اند . از طرف دیگر  افزايش روز افزون هزينه هاي کنترل شیمیایی ميزان بهره وري  اقتصادی در توليد را در حد ريسك پايين آورده است. در سال 2003 میزان هزینه  کنترل شیمیایی در دنیا رقمی حدود 200میلیون دلار است در حالی که این رقم در سال 1985 چیزی حدود 50 میلیون دلار و در سال 1970 حدود 5 میلیون دلار بوده است .این تجارت باعث شده که سالانه حدوددو ميليون پانصد هزارتن سم در جهان مصرف مي شود كه سهم هر فرد نزدیک به  نيم كيلو گرم مي باشد. تماس  مستقیم  افراد و یا باقیمانده عناصر ناشی از  سموم در محصولات ،آب و خاک  سالانه باعث مسمومیت 22 میلیون نفر در دنیا می شود  « تعدادزیادی  دچار مسمومیت های شدید ، بيماريهاي دايمي و  سرطان  و مرگ می گردند.   این علایم  نشان می دهد که بر خلاف  تبلیغات و ادعا هایی  که نشان از امنیت تولید بعد از ورود تکنولوژي به کشاورزی داشت، اصلی تر ين هدف آن یعنی تولید کافی غذا نیز به خطر افتاده و علاوه برآن  سلامت انسان و محیط زیست به شدت در معرض آسیب قرار گرفته است . در این میان جبهه جدیدی متشكل از حامیان کشاورزی مدرن قرار دارند که راه رسیدن به کشاورزی پایدار وحذف نهاده های شیمیایی مصنوعی  را کشاورزی مدرن می دانند.آنهادر مقالات علمی واز طریق رسانه های مختلف عنوان  می کنند که کشاورزی ارگانیک ، پايدار نيست وتولیدات آن به مراتب از کشاورزی مدرن پایین تر است واز این طریق فشار را برای کار برد محصولات  ترا ريخته ،اشعه دادن وپرتوافکني ومواد سنتز شده را افزایش داده وکاربردآن را به جای استفاده از مواد شیمیایی که مخاطرات آن را پذیرفته اند، توجیه  می نمايند. این در حالی است که بررسی ها در خصوص تجربیات پیاده شده در خصوص گیاهان ترا ريخته در دنیا نشان می دهد که نه تنها استفاده از این مواد باعث نجات نیست بلكه منجر بروز بحرانهای جدید در مسئله سلامت و اقتصاد شده است .مثال بارز در این زمینه کشور آرژانتین به عنوان يكي از بزرگترین کشور هاي تولید کننده محصولات ترا ريخته در جهان است که 28 در صد کل محصولات ترا ريخته را تولید می کند.ولی فقط کمتر از یک دهه از ورورد آرژانتین  محصولات تراریخته،کشاورزان حتی قادر به تامین غذای کودکان خود نیز نیستند .در حالی که  یک بررسی  جامع در بیست کشوردر حال توسعه  و برروی دو میلیون کشاورزی که در تولید محصولات ارگانیک فعال هستند  نشان مي‌دهد که کشاورزی ارگانیک با تکنیک ساده در حال افزایش محصول در بیشتر نقاط جهان مي‌باشد که در بیشتر موارد تا بالای 80 درصد با موفقیت همراه بوده‌است. علاوه بر این ، رونق اقتصادی این محصولات که معمولا با نرخ حدود 2 تا 3   برابر به فروش می رسند نشان می دهد که نظام کشاورزی ارگانیک به راحتی علاوه بر افزایش کمی تولید با نرخ بالای سود دهی نیز همراه است و به همین دلیل مهمترین پتانسیل برای ورورد به یک چرخه پایدار تجارت محصولات کشاورزی به شمار می رود .تا سال 2008 میلادی حدود   60 میلیون هکتار اراضی کشاورزی در 120کشور در 5 قاره جهان  که از این زیر کشت ارگانیک قرار گرفته است .. به لحاظ تجارت خارجی و بازار فقط در سال حدود 30 میلیارد دلار ارزش فروش محصولات کشاورزی ارگانیک بود و در نهایت پیش بینی می شود که تا سال 2050 حدااقل یک چهارم کشاورزی دنیا نحت پوشش کشاورزی ارگانیک قرار گیرد . و این امر ضرورت نگاه جدی برای وصل شده به این نظام بزرگ اقتصادی را بیش از پیش  نشان می دهد .

2- مفاهیم و تعریف كشاورزي ارگانيك

کشاورزی ارگانیک، نظام زراعی است مبتنی بر مدیریت اکوسیستم زراعی، تمرکز بر حاصلخیزی خاک و سلامت گیاه و عدم مصرف مواد شیمیایی مصنوعی كه با شرایط اجتماعی، اقتصادی منطقه‌ای و محلی سازگار است. در سطح فراتر از كشاورزی ارگانیك، کشاورزی بیودینامیک تعریف می‌شود كه شامل ابعاد روحانی با ساختار ریتمهای کیهانی، نیروی حیاتی، کیفیت، تدارکات بیودینامیک، موجود زنده مزرعه می‌شود. در سیستم كشاورزی ارگانیك، خاك به عنوان یك سیستم زنده تلقی می‌شود كه با تقویت آن، فعالیت میكروارگانیسم های مفید نیز تقویت می‌شود. این ایده كه خاك یك سیستم زنده است، پایه اصلی  در نظام ارگانیک است  كه معتقد است بین خاك، گیاه، حیوان و انسان یك ارتباط ناگسستنی وجود دارد.كشاورزی ارگانیک در ساده‏ترین تعریف به عنوان «كشاورزی بدون افزودن مواد شیمیایی صنعتی» تعریف شده است. ماده شیمیایی صنعتی، ماده‏ای است كه طی فرایندهای شیمیایی غیرطبیعی تهیه شده است. این تعریف، ناقص و حتی نادرست است. این تعریف بدان معنا نیست که كشاورزی ارگانیک قطعا كشاورزی بدون مواد شیمیایی باشد.مواد شیمیایی صنعتی (مصنوعی) چون علف‌كشها، حشره‏كشها، قارچ‏كشها، داروهای دامی، سوپرفسفات و اوره در كشاورزی ارگانیک به‏كار نمی‏رود. به طور کلی در مزارع ارگانیک، هیچ‏گونه ماده شیمیایی مصنوعی به کار برده نمی‏شود. این مواد در آماده‏سازی خاك، رویش گیاه یا تولید نهاده‏هایی كه در تغذیه گیاه، ذخیره‏سازی، فراوری و یا فروش آن دخالت دارند، به کار نمی‏روند. به‏علاوه، دامها تا حد امكان اجازه حركت آزادانه در مرتع را دارند.

3- مبانی کلیدی در  كشاورزي ارگانيك

·           كشاورزی ارگانیک، حرکت رو به عقب نیست. در این سامانه، دانش بومی با علم جدید تركیب می‏شود و در عین حال با سایر روشهای نوین مدیریت، سازگار است. مزارع ارگانیک همچون دیگرزمینهای زراعی به خوبی آماده شده و نیازمند مدیریت قوی، به ویژه در مورد خاك و آفات است.

·           كشاورزی ارگانیک بر پایه استفاده از نهاده‏های ارگانیک طبیعی و درون مزرعه‏ای چون كود دامی تازه، كمپوست، كود سبز، كنجاله و ضایعات فرآوری مواد غذایی و همچنین كنترل زیستی آفات همراه با کمترین استفاده از مواد معدنی طبیعی برای تقویت نظام زراعی - اقتصادی مزرعه و بهبود فعالیتهای زیستی خاک استوار است.

·           كشاورزی ارگانیک در كشورهای گوناگون با نامهای مختلف شناخته می‏‏شود که 16 نام برای آن ازجمله كشاورزی بیولوژیك، كشاورزی پایدار و كشاورزی زاینده ذکر شده است.كشاورزی بیولوژیك نامی است كه در اروپا بسیار رایج است، در حالی‏كه در آمریكا و بریتانیا عبارت كشاورزی ارگانیک را ترجیح می‏دهند، هرچند كه مکتب ارگانیک به عبارت دقیق‏تر، فلسفه‏ای است كه شامل آموزش، هنر، تغذیه، مذهب و همچنین كشاورزی است. كشاورزی ارگانیک در كشورهای توسعه نیافته و در حال توسعه عمدتا به علت مسائل اقتصادی و كمبود نهاده‏های شیمیایی به طور گسترده‏ای استفاده می‏شود، در حالی که توفیق آن در كشورهای پیشرفته، بیشتر در واكنش به کشاورزی پر نهاده و یا كشاورزی صنعتی بوده است.

·           با افزایش سطح آگاهیها، بازارارگانیک  رشد قابل توجهی را تجربه کرد به حدی که برنامه‌ریزان به منظور جلوگیری از تقلب استانداردهایی را برای تولید، عرضه و برچسب‌زنی محصولات ارگانیک تدوین و ارائه کرده‌اند. بر اساس این استانداردها، در هر کشوری با نظارت دولت نهادی غیردولتی نظارت بر اجرای استانداردها در واحدهای تولیدکننده محصولات ارگانیک را بر عهده می‌گیرد و البته مسئولیت نظارت کلی بر عهده دولت باقی می‌ماند. البته نظارت از سوی سازمانهای بین‌الملی نیز پیش‌بینی شده است.

·           بر چسب‏گذاری محصولات ارگانیک باید توسط یك سازمان سوم و اثبات این امر صورت بگیرد که محصول، مطابق استانداردهایی که در سراسر جهان توسط صدها سازمان گواهی‏كننده، كشاورزان مختلف، شركتهای تجاری، سازمانهای غیردولتی و اخیرا دولتی شكل گرفته‏اند، تولید شده است. گواهی محصولات ارگانیک، فرایندی پیچیده است، اما تلاشهایی در راستای هماهنگ كردن استانداردهای گوناگون به منظور توسعه بازار محصولات ارگانیک در جریان است.

·           چالش فعلی در این راه، هماهنگ‏سازی هرچه بیشتر استانداردها ضمن رعایت محدودیتها و ملاحظات منطقه‏ای و كاهش هزینه‏های مراحل چندگانه گواهی و اعتباردهی و تنگناهای ورود به بازار این محصولات است. یكی از تصورات اشتباه در مورد كشاورزی ارگانیك، آن است كه این شیوه كشاورزی بی‌نیاز از كاربرد مواد شیمیایی است. چراكه ساختمان تمام موجودات زنده و غیرزنده از تركیبات شیمیایی تشكیل شده است لذا كاربرد آن دسته از مواد شیمیایی كه به صورت طبیعی به دست آمده‌اند (مثلا آب كه از خود طبیعت است در واقع یك نوع ماده شیمیایی به حساب می‌آید و یا سنگ فسفات كه از معادن طبیعی استخراج می‌شود) و یا به اصلاح مصنوعی نیستند در كشاورزی ارگانیك بلامانع است.

4- تعاریف و باورهای غلط  درباره كشاورزی ارگانیك

اشتباه  اول : یكی از تصورات اشتباه در مورد كشاورزی ارگانیك، آن است كه این شیوه كشاورزی بی‌نیاز از كاربرد مواد شیمیایی است. چراكه ساختمان تمام موجودات زنده و غیرزنده از تركیبات شیمیایی تشكیل شده است لذا كاربرد آن دسته از مواد شیمیایی كه به صورت طبیعی به دست آمده‌اند (مثلا سنگ فسفات كه از معادن طبیعی استخراج می‌شود) در كشاورزی ارگانیك بلامانع است.

اشتباه  دوم  : نباید تصور كرد كه كشاورزی ارگانیك صرفا بر جایگزینی نهاده‌های آلی با مواد شیمیایی بحث می‌كند چراكه كاربرد غلط مواد آلی نیز، چه به صورت مصرف بیش از حد و چه به صورت عدم كاربرد آنها در زمان مناسب و یا تركیبی از هر دوی این موارد به نحو قابل ملاحظه ای سبب اختلال در عمل چرخه‌های زیستی یا طبیعی می‌شود.

اشتباه  سوم : تصور اشتباه دیگر از كشاورزی ارگانیك آن است كه برخی كشاورزی ارگانیك را نوعی برگشت به عقب و استفاده از شیوه‌های مرسوم سالهای قبل از انقلاب صنعتی می‌دانند. بلكه بلعكس، زارعین كشاورزی ارگانیك نمی‌توانند خود را از دستاوردهای علمی 50 ساله اخیر بی‌نیاز بدانند.

5- کشا ورزی ارگانیک در ایران

        در کشور ما با توجه به اين که به لحاظ جغرافیای طبیعی، سیستم کشاورزی به صورت سنتی و پراکنده در روستاها و در قطعات کوچک پا گرفته و کشاورزی صنعتی بطور کامل استقرار نیافته‌است این فرصت فراهم است تا از این وضعیت برای تبدیل کشاورزی سنتی و معمول به ارگانیک بدون مصرف هزینه زیاد و تنها با نظارت و هدایت فنی استفاده گردد و از این طریق با توجه به قیمت 2 الی 3 برابری این محصولات و نیز افزایش اشتغال، ارزش افزوده عاید کشور خواهد شد. لازم به ذکر است که در بسیاری مناطق کشور کشاورزی رایج به معنای واقعی ارگانیک است و نیازی به تغییر ساختار به جز اعمال سيستم‌های نظارتی نمي‌باشد در حال حاضر به صورت رسمی  حدود 16000 هکتار از اراضی کشاورزی  ایران دارای ویا در حال اخذ گواهی بین المللی ارگانیک  هستند  از جمله می توان  به محصولاتی نظیز پسته  در زرندیه ساوه ، گل محمدی در کرمان ، زیتون در قم ، انار در فارس . برمج در با بلسر مازندران اشاره کرد. این در حالی است که اطلاعات جمع آوری شده  مشان مي‌دهد حدود 230 هزار هکتار از مزارع کشور (125 هزار هکتار باغات و 105 هزار هکتار از اراضی زراعی) از پوشش مصرف سموم و کودهای شیمیایی خارج بوده‌است.و  بیش از 800 هزار هکتار از اراضی کشور (باغات حدود 254 هزار هکتار و 554 هزار هکتار زمین‌های زراعی) از سموم شیمیایی استفاده نکرده‌اند. با وجود پتانسیل های عطیم بازار محصولات ارگانیک در دنیا و پتانسیل های  فراوان در در تولید و عرضه محصولات طبیعی و ارگانیک و غذای حلال  در کشور ،متاسفانه هیچ نظام مشخص برای  بهره بردرای از این توان وجود ندارد .بنابر این  نیز بجز در برخی از محصولات زراعی که فعلا نیازمند افزایش تولید از طریق بهینه کردن مصرف کود و سموم شیمیایی می باشیم، در سایر موارد مانند زعفران، زیره، محصولات باغبانی، دامی و شیلاتی... می تواند فعاليت‌های گسترده‌ای را برای شروع و حضور در تولید محصولات ارگانیک در جهان داشت. به طوریکه که با برنامه ریزی از سوی متخصصین بخش کشاورزی می توان سهمی از محصولات صادراتی از قبیل خشکبار (پسته، مغز پسته، کشمش، خرما) میوه (سیب درختی، هندوانه، مرکبات) محصولات دریایی (خاویار، میگو) محصولات حیوانی (پوست، روده، پشم) زیره و زعفران را به صورت ارگانیک به جهان عرضه کند. ا تشکیل این کمیته راهبری ملی تولید محصول سالم و ا رگانیک در سال 1387 در وازرن جهاد کشاورزی مهمترین گام برای اجراو توسعه کشاورزی ارگانیک در کشور است مه  به عنوان اولین و ضروری ترین قدم در مدیریت و اجماع  توان های موجود در کشور برای دستیابی به اهداف دور و نزدیک  دستیابی به امنیت و سلامت عذا  و ورود به بازار جهانی این محصولات می باشد . تدوین استاندارد ها و مقررات ، دستور العمل ها و فرایند گواهی محصول برای  تحت پوشش قرار دادن تا 6 درصد ار اراضی کشور از مهمترین اقدامات و برنامه های این کمیته است

6-کلیات برنامه اجرایی توسعه ارگانیک ایران

 برنامه  اجرایی  توسعه  کشاورزی ارگانیک شامل  دو بخش عملیاتی است :

1-استقرار نظام گواهی محصولات کشاورزی شامل : تدوین استاندارد ها و مقررات( استاندارد های فرایند ، استاندارد های محصولی ، استاندارد های برچسب گذاری ،... )   ، نظام بازرسی  و برچسب گذاری که توسط یک مرجع علمی و حقوقی بی طرف  (مثلا موسسه استاندارد) صورت می گیرد .

2- اجرا ، ترویج و توسعه کشاورزی ارگانیک در سطح عملیات

 از طریق ایجاد واحدهای  مزرعه ای توانمند سازی  کشاورزان تحت عنوان مدارس مزرعه ای کشاورزان  صورت   می گیرد .  این واحدها ، بر اساس شاخص های اکوسیستمی  و بر اساس ویژگیهای خاص هر منطقه طراحی می شوند .     درا ين واحدها شكل خاصی  از مکانیسم  تحقیق - ترویج در قالب نظام کلی تحقیق - توسعه  پیاده می شود . در این سیستم کشاورزان با  یادگیری حاصل از عمل از بذر تا بذر در شناخت و تجزیه و تحلیلی کشت بوم زراعی  ماهر شده و بر اساس این مهارت کسب شده فرایند مدیریت جامع مزرعه را  بر اساس دستور العمل های فنی  ارگانیک با شاخص تغذيه و حاصلخيزي بر مبناي رابطه پايدار آب –خاك –گياه  (ICWSM ) و مديريت تلفيقي تحولي حفاظت از محصول (IPM) را طی يك دوره گذر يك الی سه ساله آموزش و اجرا می کنند . ظرفیت سازی انجام شده در این واحد ها منتج به تصميم گيري پایدار و بدون ریسک کشاورزان  براي اقدام مناسب در مديريت مزرعه  خود بر اساس کشاورزی ارگانیک مي شود . گروههای آموزش دیده در هر منطقه در قالب تشكل های محلی سامان دهي شده پیگیری خواهد شد. این برنامه در قالب نظام جامع پژوهش مزرعه ای باعث مي شود كه نيازها توسط بهره برداران تعيين و پس از تصميم گيري و  برنامه ريزي توسط خود آنها بسياري از دخالت هاي اداري در توليد محصولات كاهش يافته و كشاورز با دانش وسيع و متكي بر تجربيات بومي خود مشكلات را حل كند و كارشناس مزرعه خود باشد .   این راهبرد در قالب سند ملی ارگانیک ایران در 400صفحه تدوین شده است .    

م.شریفی مقدم -تهران – بهمن 1388           

بخش اول  : چالش های  ناشی از نظام توسعه کشاورزی رایج

1-  چالش های  ناشی از نظام توسعه کشاورزی رایج

1-1- چالش های امنیت  و سلامت  غذا در نظام رایج  توسعه کشاورزی

           نظام متعارف توسعه کشاورزی مبتنی بر بسته فن آوری  که بر مبنای  انقلاب سبز  شکل گرفته  و برافزایش  کمی تولید با انتقال صرف تکنولوژی  ،مصرف علف کش ها، آفت کش هاو کودهای شیمیایی ، ماشين آلات جديد ، دست کاری های  ژنتیکی ، بذور جدید ، ارقام اصلاح شده ، .... تاکید دارد  منجر به  تبدیل کشاورزی به صورت یک تجارت  و صنعت شده  و مسایل ، مخاطرات و  بحران های مشخصی راایجاد کرده است . پیدایش سموم در زنجیره غذایی، اثرات بد  تکنولوژی های مدرن بر روی محیط زیست ؛ تجمع عناصر غذایی در محصولات و آب های سطحی وزیر زمینی ، بهره برداری بی رویه از منابع آب و خاک ،کمبود انرژی و منابع  از ابتدای دهه 1970، تخریب وتهدید شدید منابع  اولیه ، به هم  خوردن تعادل اکولوژی ، تخریب شدید خاک ، مسمومیت آب و خاک ، مقاومت عوامل خسارتزا ، منفی شدن تراز درآمد و هزینه  در تولید، بیماری ها  مزمن ، سرطان ها ، مرگ و میر ، فقر و  مهاجرت .... از جمله چالش ها و بحران های حاصل از نظام فعلی توسعه کشاورزی است   . در دهه اخیر نیز ،  مشکلات  و بحران های ناشی از کشاورزی مدرن ، که  نظام تولید مبتنی بر فن آوری ودست کاری های ژنتیکی،پرتوافکنی ، کاربرد اشعه،هورمون های رشد وغیره است نیز به چالش های انقلاب سبز اضافه شده است  .  حامیان کشاورزی مدرن که راه رسیدن به کشاورزی پایدار و فرار از مواد شیمیایی در کشاورزی را استفاده از گیاهان تراریخته GMO ))  ،اشعه دادن و پرتوافکنی  و مواد شیمیایی سنتز شده و ....  می دانند. فشار برای   کار برد محصولات ترا ريخته،هورمونهای رشد،آنتی بیوتیک های خوراکی دام،اشعه دادن وپرتوافکني ومواد شيميايي سنتز شده را افزایش یافته  وکاربردآن را به جای استفاده از مواد شیمیایی ، توجیه می شود  با این نظریه که بدون استفاده از چنین محصولاتی جهان قادر به تغذیه خودش نیست.بررسی ها در خصوص تجربیات پیاده شده در خصوص گیاهان ترا ريخته در دنیا نشان می دهد که نه تنها استفاده از این مواد باعث نجات نیست بلكه باعث بروز بحرانهای جدید در مسئله سلامت و اقتصاد شده است .بحران ها ناشی از نظام کشاورزی رایج را می توان به موارد ذیل تقسیم نمود :

2-1- بحران  امنیت و سلامت  عذا .

با توجه به افزایش جمعیت دنیا  و کاهش روز افزون منابع تولید ،کشاورزی سنتی که شامل شیوه های زراعی ونظام تولید قبل از ورود تکنولوژی به کشاورزی بر مبنای تعادل وتوازن های طبیعی واکولوژی در طبیعت استوار بود ،نمی توانست جوابگوی تامین غذای دنیا باشد . از این رو در دهه 1950 میلادی با شروع انفلاب سبز در کشاورزی ،نظام کشاورزی سنتی به سمت کشاورزی انقلاب سبز و یا نظام کشاورزی فشرده فعلی تغییر پیدا کرد که در حال حاضر نظام غالب کشاورزی در دنیاست . این نظام مبتنی بر بسته فن آوری،تاکید بر گونه های پربازده، مکانیزاسیون،مصرف علف کش ها، آفت کش هاو کودهای شیمیایی می باشد.کشاورزی مرسوم با ورودتکنولوژي هایی نظیر نهاده هاي شيميايي، ارقام پر بازده، روش هاي نوين آبياري وماشين آلات جديد ، قابلیت دسترسی زیاد به کودها وآفت کش ها، بذور جدید ، ارقام اصلاح شده ، روش های نوین آبیاری ، روش های جدید کشت و...  به صورت فزاینده ای تکامل یافت ، به صورتی که بزرگترین مشکل در دهه اول انقلاب سبز  مازاد تولیدات کشاورزی بود.در این دوره زراعت با هوموس، کنترل مکانیکی علف های هرز ونیاز به مدیریت زراعی در بخش کشاورزی و .. همگی به بوته فراموشی سپرده شدند ؛ کشاورزی به صورت یک تجارت در آمد وهمانند دیگر صنایع از کارآرایی بالایی برخوردار گردیدو  حفاظت خاک به فراموشی سپرده شد .در اواخر دهه 1960 وابتدای دهه 1970،یعنی تنها بعد از یک دهه از ورود تکنولوژی به کشاورزی  حوادثی باعث شد که توسعه کشاورزی ، بامسایل و مخاطرات جدیدی مواجه گردد.با پیدایش سموم در زنجیره غذایی، آگاهی مردم از اثرات تکنولوژی های مدرن بر روی محیط زیست افزایش یافت ؛ تجمع عناصر غذایی در آب های سطحی وزیر زمینی وبهره برداری بی رویه از آنهازیاد شد.کمبود انرژی و منابع  در ابتدای دهه 1970، علایم شروع مخاطرات جدید نظیر تخریب وتهدید شدید منابع  اولیه ، به خوردن تعادل اکولوژی ، تخریب شدید خاک ، مسمومیت آب و خاک ، مقاومت عوامل خسارتزا ، منفی شدن تراز درآمد و هزینه  در تولیدو.... را نمایان ساخت .  اهداف مورد انتظار از انقلاب سبز، تولید بالای محصولات کشاورزی با هدف تامین غذای مردم دنیا بود.اما تنها کمتر از دودهه از ورود نهاده های شیمیایی در فرایند تولید محصولات کشاورزی،به دلیل كاربرد بی رویه ونامناسب نهاده های وبرخی تکنولوژي های دیگر، فرايند توليد با مشكلات و  بحران های جدیدی مواجه شد که تبعات آن خيلي بيشتر وحادتر از شرايط عدم دسترسي به تكنولوژي بوده است.در حال حاضر مخاطرات وبحران های حاصل از ورود نهاده های شیمیایی به بخش کشاورزی علاوه بر سلامت تولید،کمیت ومیزان تولید را نیز با مشكل مواجه کرده است.ومخاطرات زیست محیطی وبهداشتی جدی را به همراه داشته وبا تحدید شدید منابع تولید همراه است . در شکل ها ی 1و2 مخاطرت ناشی از مصرف بی رویه  نهاده های شیمیایی در کشاورزی به صورت مقاومت آفات و افزایش هزینه های حفاظت و مخاطرات زیست محیطی و سلامت نشان داده شده است .

2-چالش ها و بحران های  محیط زیستی 

       تخریب  محیط زیست  ، تحدید منابع طبیعی  ، به هم خوردن تعادلی های  اکوسیستمی ، دست کاری ها در نظام اگرو اکوسیستم ، گاز های گلخانه ای  ، مرگ بیولوژیک خاک ، فرسایش های شیمیایی ، آلودگی های صنعتی  و شیمیایی ، زباله ها ، فاضلاب  ها ،  تجمع عناصر ، مقاومت ها ، ظهور آفات و عوامل مقاوم جدید  ،کیفیت  پایین ، کمیت  و کیفیت آب  از جمله آسیب های   نظام کشاورزی فشرده  به طبیعیت و محیط زیست است  .  محیط زیست متاثر از فعالیت های کشاورزی  شامل  مجموعه عوامل و شاخص ها در فرايند توسعه پايدار و بهبود زندگي بهره بردارن  کشاورزی است   که   علاوه بر رشد شاخص اقتصادي يا اجتماعي ، ارزيابي نويني شامل سياست ها و شاخص های توسعه پایدار و  محيط زیست نیز موردبررسی قرار می گیرند  . این   شاخص ها  ابزاري قوي براي ارزيابي ميزان سرمايه گذاري ها در افق بلند مدت براي بهينه سازي الگوهاي مصرف، حفاظت از سرمايه‌هاي طبيعي، بهبود وضعيت بهداشتي و سلامتي است. چالش های اصلی  ناشی از  نظام کشاورزی فشرده   در بخش محیط زیست را می توان به موارد ذیل تقسیم بندی نمود  :

  الف-ناپایداری در سیستم های محیط زیست : سيستم هاي زيست محيطي حياتي در دچار صدمه  و آسیب  جدی  شده  فعاليت هاي كشاورزي  فشرده  به شدت سيستم هاي زيست محيطي  را تحت تاثیر قرار  داده است

ب- افزایش  آسيب پذيري انساني ناشی از تخریب  زیستی  :  فعالیت های کشاورزی فشرده  باعث  آسيب به محيط زيست  داشته که این آسیب  تاثير مستقیم بر بر تندرستي بشر داشته است  

ج- ناپایداری در ظرفيت‌هاي صنعتي و اجتماعي :الگوهاي مهارتي، گرايش ها و زير ساختهاي اجتماعي و صنعتي در  منجر به  چالش هاي  اجتماعی  ،  زيست محيطي و سلامت فرد و جامعه بهره بردار شده است

د- ناپایداری و به هم خوردن تعادل های  اکوسیستمی  به ویژخ اگرو اکوسیستم ها   که به صورت کلی موارد تحت تاثیر محیط زیستی در نظام کشاورزی فشرده در جدول ذیل شرح داده شده است .

جدول 1- شاخص های محیط زیستی صدمه دیده ناشی از فشار تکنولوژی  در کشاورزی رایج

3-1-چالش های  بهداشت و سلامت    

    سالانه دو ميليون پانصد هزارتن سم در جهان مصرف مي شود كه سهم هر فردحدود  نيم كيلو گرم است. ميزان باقيمانده سموم در محصولات از حد مجاز بيشتر است .  سنجش باقيمانده سموم  در نمونه اي از  خيار گلخانه اي  در ايران در يك دوره سنجش  ،نمايانگر وجود باقيمانده  سيزده  نوع سم با بنيان كلره هر فرد سالانه به طور متوسط 4/5 كيلو نيترات و 1/5 كيلو مواد شيميايي وارد بدن خود مي كند .سالانه بیست و دو ميليون نفر بر اثر تجمع باقیمانده  مواد شیمیایی  در محصولات کشاورزی و یا تماس مستقیم بامواد شیمیایی  در مزارع و خانه دچار مرگ  ، سرطا ن  ، بیماری های مزمن ، مسمومیت ، عوارض پوستی ، مشکلات عصبی  و .. می شوند. این در حالی است که مواد شیمیایی تنها یکی از مخاطرات حاصل از فشار تکنلوژی به کشاورزی است  و عوامل مخرب تر نیز وجود دارند که سلا مت افرارد را هدف قرار داده است .که عبارتند از :

·           عوامل فیزیکی  :

شامل صدا ،ارتعاشات ،ماشین آلات ،اشعه های مادون قرمز و ماورا بنفش ،گرما ،سرما ، الکتریسیته  و ...

·           عوامل شیمیایی:

شامل سموم،مواد اسپری  ،آفت کش ها،علف کش ها ،گرد گل ها و گیاهان ، مواد سوختنی

·           عوامل مکانیکی و ارگونومیکی  :

شامل ابزار نامناسب ،وضعیت نامناسب بدن در حین کار ،حمل بار

·           عوامل بیولوژیکی :

شامل تماس با حیوانات، آلاینده های بیولوژیکی ،انگل ها ،باکتری ها ،ویروس ها

·           عوامل روانی  :

شامل استرس و فشار های روانی ،خستگی

4-1- چالش های کشاورزی مدرن (تراریخته ) 

    حامیان کشاورزی مدرن که راه رسیدن به کشاورزی پایدار و فرار از مواد شیمیایی در کشاورزی را استفاده از گیاهان تراریخته GMO ))  ،اشعه دادن و پرتوافکنی  و مواد شیمیایی سنتز شده و ... می دانند . با توجه به مشکلات  و بحران های ناشی از کاربرد نهاده های شیمیایی مصنوعی در کشاورزی عده ای از متخصصان شکل جدیدی از کشاورزی را تحت عنوان  کشاورزی مدرن ارایه کرد ه و به تبلیغ آن مشغول هستند.کشاورزی مدرن نظام تولید مبتنی بر فن آوری ودست کاری های ژنتیکی،پرتوافکنی ، کاربرد اشعه،هورمون های رشد وغیره است.بسیاری از حامیان تولیدات کشاورزی مدرن اظهار نموده اند که اگر کشور ها روش تولید ارگانیک را در تولید محصولات کشاورزی انتخاب کنند جهان از قحطی خواهد مرد .آنهادر مقالات علمی واز طریق رسانه های مختلف عنوان می کنند که کشاورزی ارگانیک پايدار نيست وتولیدات آن به مراتب از کشاورزی مدرن پایین تر است .آنهااز این طریق فشار را برای   کار برد محصولات ترا ريخته،هورمونهای رشد،آنتی بیوتیک های خوراکی دام،اشعه دادن وپرتوافکني ومواد شيميايي سنتز شده را افزایش داده وکاربردآن را به جای استفاده از مواد شیمیایی که مخاطرات آن را پذیرفته اند، توجیه می نمايند با این نظریه که بدون استفاده از چنین محصولاتی جهان قادر به تغذیه خودش نیست.بررسی ها در خصوص تجربیات پیاده شده در خصوص گیاهان ترا ريخته در دنیا نشان می دهد که نه تنها استفاده از این مواد باعث نجات نیست بلكه باعث بروز بحرانهای جدید در مسئله سلامت و اقتصاد شده است ..به هرحال در حال حاضر این مسئله که که نظام کشاورزی مرسوم مبتنی بر کود وسموم شیمیایی مصنوعی نمی تواند باعث تامین غذای کافی و سالم برای ساکنان کره خاکی باشد ،مبرز است . لبته اکثر حامیان کشاورزی مدرن  را همان شرکت های بزرگ تجاری فعال در سموم شیمیایی تشکیل  می دهند که امروزبنابر ضرورت با پرچم تراریخته  پیگیر استمرارفعالیتهای استعماری تجاری در بخش کشاورزی هستند .  بررسی ها  در خصوص تجربیات پیاده شده در خصوص گیاهان ترا ریخته در دنیا نشان می دهد که نه تنها استفاده از این مواد باعث نجات نیست بلکه باعث بروز بحران های جدید  در مسئله سلامت و  اقتصاد شده است .مثال بارز در این زمینه کشور آرژانتین  به عنوان یکی از بزرگترین کشورهای  تولید کننده محصولات تراریخته در جهان است  که 28 در صد کل محصولات  تراریخته را تولید می کند  . در این کشور در بیش از 80 درصد سطح زیر کاشت سویا شامل  5/6  میلیون هکتار از سویای تراریخته استفاده شد.نتایج  به دست آمده نشان   می دهد که  در آمدکشاورزان به نصف  تقلیل یافته و شرایط بسیار ی از کشاورزان برای جبران  تامین هزینه های سنگین انجام گرفته در در سطح بسیار بدی قرار دارد که مهمترین علت آن هزینه های سنگین مواد تراریخته و کاهش  30 در صدی قیمت ها در سال های اخیر به علت عدم اطمینان از سلامت و مخاطرات پیش بینی نشده این محصولات بوده است . از 1993 تا 2000تعداد تولید کنندگان 32 در صد کاهش پیدا کرد و از 170000نفر به116000نفر کاهش پیدا کرد یعنی 54000نفر کشاورز به طور ناخواسته شغل خود را از دست دادند.وابسته شدن تولید به مواد و سرمایه های تجارتی خارجی باعث ور شکستگی اقتصاد کشاورزی و افزایش فقر و گرسنگی در سطح روستاها و شهرها و ترک ناخواسته مزارع توسط هزاران کشاورز شده است .بنابر این محصولات تراریخته  در بزرگترین کشور تولید کننده آن که قادر به تامین غذای کودکان آن کشور نیست به صورتی که 40 در صد از کودکان این کشور با سو تغذیه مواجه هستند ،چگونه قادر به تامین غذای جمعیت دنیا می باشد .

2- ضعف و کارآیی پایین نظام متعارف ترویج و مدل های توسعه ناکارآمدی و بحران های ناشی از مدل هاو رهیافت های متعارف توسعه مبتنی بر انتقال تکنولوژی در تحقق اهداف توسعه پایدار روستایی و کشاورزی به ویژه در دهه های اخیر ،باعث شده که در تحقق آرمان های جهانی هزاره سوم ، تحول در نظام جامع دانش – توسعه ، به عنوان مبنا و الزام اصلی در تحقق توسعه پایدار در کشاورزی و جوامع محلی و روستایی مورد توجه و تاکید دولت ها و بخش های بین المللی قرار گیرد.نتایج حاصل از کاربرد مدل های توسعه مبتنی بر انتقال تکنولوژی نشان می دهد که تنها تاکید برانتقال تکنولوژی ،جوابگوی فرایند توسعه پایدار نبوده و عدم جامعیت این مدل ها باعث شده که شاهد چالش ها و بحران در ایمنی ، تحدید منابع طبیعی ، امنیت اقتصادی ، پایداری تولید ، مشکلات زیستی ، سلامت ، فرسایش ها ، مرگ بیولوژیکی ، بحران آب ، آلودگی های جوی ، بجران نیترات ، گاز های گلخانه ای ، مرگ و میر ، بیماری ها و به هم خوردن تعادل های اکولوژیک در سرزمین باشیم .و این بحرانی است که بسیاری از کشور ها را با چالش های اقتصادی و اجتماعی روبرو کرده است . به همین دلیل در راهبرد های نوین جهانی برای تحقق توسعه پایدار ، به جای تاکید برا